Program hodowlany ochrony zasobów genetycznych
koni huculskich

Historia rasy

Hucuły, niewielkie, prymitywne konie górskie są jedną z najstarszych polskich ras o skonsolidowanym genotypie. Wytworzone zostały na terenie Bukowiny oraz Karpat Wschodnich tzw. Karpat Lesistych, w górnym biegu Czeremoszu, Prutu, Putilli, Mołdawy, Suszawy i Tissy. Najprawdopodobniej są potomkami różnych typów koni: tatarskich, orientalnych, arabskich, tureckich, koni Przewalskiego, a także koni z krwią norycką. Rasa ta kształtowała się głównie pod wpływem środowiska - ostrego klimatu górskiego, przy ubogiej paszy i bardzo prymitywnych warunkach bytowania. Do dnia dzisiejszego nie wiadomo jednak dokładnie jakie jest pochodzenie rasy koni huculskich. 
Nazwę swą wywodzą od górali ruskich - Hucułów, ludności o specyficznej kulturze, dla których konie odgrywały bardzo ważną rolę w życiu codziennym. Pierwsza wzmianka pisemna o koniach huculskich pochodzi z 1603 roku i zamieszczona została przez Drohostajskiego w "Hippice", gdzie autor opisuje je jako doskonałe konie górskie, wspaniale sprawdzające się w najtrudniejszych warunkach .
Do połowy XIX wieku konie huculskie nie wzbudzały większego zainteresowania poza terenem Huculszczyzny. Dopiero w 1856 roku powstała w Łuczynie pierwsza państwowa stadnina, która obecnie znajduje się na terenie Rumunii, reaktywowana po wojnach światowych.
Hodowla terenowa na ziemiach polskich nie miała żadnej pomocy ze strony rządu, aż do 1891 roku, kiedy to została utworzona pierwsza stacja ogierów w Kossowie. Cztery lata później drugą stację utworzono w Żabiem. Od 1899 roku, w obu stacjach umieszczano wyłącznie ogiery huculskie. Przed powołaniem wymienionych stacji wręcz utrudniano hodowlę koni tej rasy. Ogiery trzyletnie i starsze musiały być kastrowane zgodnie z ustawą o licencjonowaniu, mimo że na tym terenie uznawania ogierów nie dokonywano. W rezultacie kryto klacze młodymi ogierkami, które jeszcze nie doczekały kastracji.

Właściwy rozwój hodowli koni huculskich zaczął się dopiero od 1899 roku, kiedy to zainteresowały się nią Krakowskie Towarzystwo Rolnicze i Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze. Od tej pory co kilka lat odbywały się w Żabiem wystawy koni połączone z premiowaniem. Na wystawach tych prezentowanych było zwykle 360-400 koni. Po I wojnie światowej galicyjska część Huculszczyzny znalazła się na terytorium Polski i tu hodowla otoczona została staranniejszą opieką. W 1924 roku przeprowadzono rejestrację hucułów i odnaleziono w terenie 323 klacze. W 1925 roku powstał Związek Hodowców Koni Rasy Huculskiej. Z jego inicjatywy utworzono cztery rządowe stacje ogierów. Ponadto rozstawiono w terenie ogiery będące własnością Związku oraz organizowano pokazy hodowlane. Od 1928 roku wprowadzono subwencjonowanie wychowu ogierów z zastrzeżeniem prawa pierwokupu dla Ministerstwa Rolnictwa. W 1938 roku było 418 zarejestrowanych klaczy, a do stanówki użytkowano 16 ogierów z PSO i 28 uznanych. 
W okresie II Wojny Światowej hodowla koni huculskich poniosła dotkliwe straty. Na terenie Polski pozostało tylko kilka państwowych ogierów huculskich i grupa sześciu klaczy zakupionych przez Stadninę Koni Racot do prac w ogrodzie. Oprócz tego przybyła do Polski razem z końmi rewindykowanymi z Niemiec, stawka 12 klaczy i jeden ogier (Wujek) pochodzenia węgierskiego, którą umieszczono pierwotnie w Kwilczu, później w Stadninie Koni Janów Podlaski. Rozpoczęła się żmudna praca odbudowywania pogłowia koni huculskich, tym trudniejsza, że w rolnictwie istniało wówczas zapotrzebowanie na dużego, silnego konia roboczego. W 1950 roku zebrano klacze z SK Janów Podlaski i SK Racot tworząc stadninę koni huculskich w Jodłowniku, w powiecie Limanowa, województwo krakowskie. Stan klaczy w nowo założonej stadninie uzupełniono zakupem w terenie. Wtedy to stadnina w Jodłowniku zaczęła odnosić sukcesy. Stamtąd pochodziły pierwsze ogiery oddane do Państwowego Stada Ogierów i wiele wartościowych matek stadnych. W terenie hodowla konia huculskiego rozpoczęła się w 1953 roku, kiedy to Jan Żur z Chabówki zakupił w PSO Drogomyśl dwa ogiery: Bijoka i Baszkira. W piętnaście lat później na obszarze Nowotarszczyzny 22 ogiery huculskie pokryły 635 klaczy. Niestety był to moment zwrotny, od którego zaczął się okres eliminacji tych koni z gospodarki indywidualnej. W 1953 roku przeniesiono stadninę z Jodłownika do Tylicza koło Krynicy. W 1954 roku w Tyliczu było 67 sztuk koni huculskich, w tym 25 klaczy. W 1958 roku stadnina została ponownie przeniesiona, tym razem do Siar koło Gorlic. W SK Siary konie zostały umieszczone w trzech gospodarstwach: w Sękowej i Glinniku Mariampolskim klacze ze źrebiętami i ogiery czołowe, a w Jasionce młodzież roczna i dwuletnia. W maju 1959 roku stan hucułów wynosił 95 sztuk, w tym 31 klaczy stadnych i 2 ogiery (Wipczyj i Cedryt). Do 1985 roku SK Siary była jedyną państwową stadniną koni huculskich. Etat klaczy wynosił 35 matek i początkowo kryło 5 ogierów: Jaśmin, Luzak, Marmur, Lemiesz i Dioryt.
W 1985 roku utworzono w Zootechnicznym Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki w Rymanowie, w gospodarstwie Odrzechowa, drugą stadninę koni huculskich. Także "Igloopol" w gospodarstwie Smolnik do 1988 roku zgromadził w małej, nie istniejącej już obecnie stadninie, 11 koni huculskich, głównie klaczy, kupionych przede wszystkim z chowu chłopskiego. W 1988 roku udało się osiągnąć planowaną ówczesnym programem hodowli liczbę 70 klaczy - matek stadnych, zgromadzonych w SK Siary (50 sztuk) i w ZZD IZ Rymanów (20 sztuk), a w PSO Klikowa 25 ogierów huculskich.
	
W 1999 roku osiągnięto stan ponad 300 klaczy matek, w tym w hodowli państwowej (Stadnina Koni Huculskich Gładyszów, Instytut Zootechniki Zootechniczny Zakład Doświadczalny Odrzechowa i Zootechniczny Zakład Doświadczalny Balice, Bieszczadzki Park Narodowy, Akademia Rolnicza w Krakowie) około 125, a w hodowli prywatnej blisko 200 klaczy matek oraz utrzymywano ponad 50 ogierów w tym 27 w Stadzie Ogierów Skarbu Państwa Klikowa.	
Uzasadnienie konieczności ochrony

Konie huculskie, jako jedna z najstarszych ras opisanych w Polsce, a istniejąca do dnia dzisiejszego, bez wątpienia zasługują na objęcie programem ochrony. Aktualna liczebność, około 540 klaczy zarodowych, pomimo tendencji wzrostowych, ciągle jest niska, a zatem należy uznać, że ta cenna rodzima rasa nadal jest zagrożona wyginięciem. Stąd też wynika duża potrzeba zachowania i zwiększenia liczebności tej rasy. Ze względu na małą populację konie huculskie wymagają szczególnej opieki i mądrej polityki hodowlanej opartej na nowoczesnych kryteriach oceny, która musi być dostosowana do nowej roli tych koni. 

Rasa koni huculskich odznacza się doskonałymi zdolnościami adaptacyjnymi do skrajnych warunków środowiskowych i paszy o niskiej jakości, charakteryzuje się unikalnym genotypem, wysoką płodnością, dobrymi cechami matecznymi i długowiecznością. 
Hodowla na Huculszczyźnie prowadzona była zawsze bardzo prymitywnie. Konie przez większą część roku przebywały na połoninach i tylko w czasie dużych mrozów i śniegów chroniły się do szałasów górskich lub brano je do stajenek przy zagrodach. W lecie żywiły się trawą, w zimie natomiast wypuszczano je do stogów siana, poustawianych na połoninach, przy których pozostawały dniem i nocą. Tylko wyjątkowo w okresach cięższej pracy, dokarmiane były owsem lub kukurydzą. Sposób bytowania tych koni, jak i ciężka praca w terenach górskich przez całe pokolenia, utrwaliły w nich odporność na choroby, wytrzymałość, niewybredność, żywotność, zdrowie i doskonały charakter.

Konie huculskie stanowią bardzo cenny składnik różnorodności genetycznej tego gatunku zwierząt gospodarskich, który powinien być zachowany z myślą o przyszłych pokoleniach, również w uznaniu jego znaczenia jako elementu świadczącego o kulturze i tradycji regionu oraz zamieszkującej go ludności.
Konie huculskie od lat znane ze swej dzielności, doskonale sprawdzały się w różnych formach użytkowania. Dawniej służyły głównie jako konie juczne i wierzchowe, później jako zaprzęgowe (np. w SK Siary pracowały w zaprzęgach wszystkie klacze matki, obecnie są wszechstronnie wykorzystywane w zaprzęgach i pod siodłem; w PSO Klikowa większość prac polowych i gospodarczych wykonywano ogierami huculskimi).
Obecnie na całym świecie obserwujemy wzrost zapotrzebowania na konie małe. Konie huculskie ze względu na swoje zalety, spokojny charakter, niewysoki wzrost doskonale nadają się na tak obecnie modnego konia “rodzinnego”, szczególnie jako konie rekreacyjne, do turystyki górskiej i hipoterapii.

1.	Cele programu

Zasadniczym celem programu hodowlanego ochrony zasobów genetycznych koni huculskich jest:
1)	Zachowanie i w miarę możliwości powiększenie stanu koni hodowlanych w kraju oraz we współpracy z Hucul International Federation (HIF) rozszerzenie tej działalności na skalę międzynarodową. 
2)	Utrzymanie na odpowiednim poziomie zmienności genetycznej, co pozwoli na prowadzenie pracy hodowlanej, a w razie potrzeby na wykorzystanie genotypu tych koni do tworzenie nowych ras w kierunku odpowiadającym zmianom i zagrożeniom środowiskowym.
3)	Stabilizacja wzorca rasowego oraz zachowanie specyficznych cech genetycznych i fenotypowych takich jak:
-	charakterystyczny typ i pokrój;
-	doskonałe zdolności adaptacyjne do skrajnych warunków środowiskowych i paszy o  niskiej jakości;
-	doskonałe zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków otoczenia i różnorodnych sposobów wykorzystania koni;
-	zdrowotność i duża odporność,
-	wysoka płodność;
-	bardzo dobre cechy mateczne;
-	doskonale rozwinięty instynkt stadny;
-	żywotność, wytrwałość;
-	wszechstronna użytkowość (zaprzęgowa, wierzchowa);
-	łagodny charakter;
-	zrównoważony temperament;
-	potrzeba i chęć kontaktu i współpracy z człowiekiem. 
4)	Doskonalenie cech związanych z użytkowaniem rekreacyjnym (ruch) bez zasadniczej zmiany typu koni.
Objęta programem ochrony populacja koni huculskich będzie spełniała rolę “banku genów”, który poprzez produkowany materiał hodowlany, w szczególności ogiery, będzie oddziaływał na pozostałą populację tej rasy.

Wzorzec populacji
W oparciu o analizę obecnie hodowanego w Polsce pogłowia koni huculskich został opracowany model konia rasy huculskiej. Uwzględnia on charakterystykę występujących najczęściej typów rasowych, wzorzec pokrojowy ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych wymiarów, maści i użytkowości koni, a także ich najważniejsze wartości hodowlane.
Głowa dość ciężka o różnym profilu, szerokim czole, ale sucha, szyja średnio długa, raczej gruba, nigdy nie osadzona wysoko, tułów silny, długi, szeroki, o długich i wyjątkowo dobrze wysklepionych żebrach, kłąb niewysoki, ale wyraźnie zarysowany i dobrze umięśniony. Grzbiet długi, prosty lub nieco wklęsły, ale mocny, lędźwie dość długie, szerokie i mocne, zad zaokrąglony lub nieco ścięty, bardzo mocny, często przebudowany. Pierś szeroka, łopatka ustawiona stromo, co nie jest uznawane za wadę, kończyny przednie kościste bardzo mocne, o dobrze wykształconych nadgarstkach. Stawy skokowe szerokie i mocne, sprawiające przez to wrażenie dużych, często występująca szablastość kończyn tylnych, kopyta o bardzo twardym i elastycznym rogu, ale niewielkie. Uzębienie mocne, wolno ścierające się. Zarówno ogiery jak i klacze odznaczają się mocną i jędrną konstytucją, żywym temperamentem i łagodnym usposobieniem. Umaszczenie przeważnie gniade i myszate, w różnych odcieniach, srokate, rzadziej kare lub bułane. U koni gniadych, myszatych i bułanych pożądana jest ciemna pręga ciągnąca się przez grzbiet oraz pręgowanie na łopatkach i nogach, natomiast nie pożądane są odmiany. Ruch koni tej rasy, w stępie i kłusie, winien charakteryzować się dużą dynamiką, umiarkowaną posuwistością, prawidłową kadencją. Pewne skrócenie chodów wynikające z budowy anatomicznej i warunków użytkowania, nie jest traktowane jako wada. 

Konie huculskie znajdujące się obecnie w hodowli można zaliczyć do dwóch podstawowych typów:
TYP PIERWSZY - masywniejszy, o tkance mniej suchej, bardziej limfatycznej, charakteryzuje się dużą głową, najczęściej dość ciężką, aczkolwiek szlachetną. Nie sprawia ona wrażenia długiej ze względu na kościstość i znaczną szerokość policzków. Czoło jest szerokie, a profil czasem lekko garbonosy. Konie mają szyję krótką, grubą, raczej szeroką, dobrze umięśnioną. Grzbiet również szeroki i przy tym dość długi, bywa łękowaty. Lędźwie są najczęściej długie i szerokie, czasem lekko zapadnięte. Krzyż jest zazwyczaj wysoko uniesiony, co przy niezbyt wydatnym kłębie czyni zad przebudowany. Zad ten bywa najczęściej prosty lub lekko ścięty i zaokrąglony. Klatka piersiowa jest głęboka i szeroka, a żebra mocno wysklepione. Konie, choć są zazwyczaj krótko nożne, mają jak na hucuła wzrost dość wysoki (135-142 cm w kłębie). 
TYP DRUGI - jest mniej grubokościsty, bardziej kanciasty, suchy i bardzo mocny. Głowa jest dłuższa i sprawia wrażenie węższej. Szyja i połączenie głowy z szyją szlachetniejsze, kłąb dłuższy, a zad krótszy, niekiedy nawet spadzisty. Szerokość klatki piersiowej i zadu jest taka sama, jak u koni zaliczanych do pierwszego typu, ale głębokość klatki piersiowej jest mniejsza i barki są węższe. Charakterystyczny jest szeroki i mocny, ale krótki staw skokowy, a nadpęcie tylne raczej długie. Wzrost nieco niższy, przeciętnie o 2-7 cm. 

Wzorzec biometryczny i maści rasy
•	wysokość w kłębie koni dorosłych – ogiery 135 do 145 cm, klacze 132 do 143 cm (laską); 
•	obwód klatki piersiowej – większy o co najmniej 30 cm od wysokości w kłębie, zarówno dla ogierów jak i klaczy;
•	obwód nadpęcia mierzony na lewej przedniej kończynie pod stawem nadgarstkowym w jej najcieńszym miejscu – ogiery 17 do 20 cm, klacze 16 do 19 cm (z dokładnością do 0,25 cm);
•	maść – wszystkie maści za wyjątkiem dereszowatej, albinotycznej, siwej i tarantowatej, natomiast kasztanowata w wyjątkowych wypadkach za zgodą podmiotu prowadzącego Księgę Stadną. Pożądana jest pręga przez grzbiet i pręgowanie kończyn, natomiast odmiany są niepożądane.

2. Zakres prowadzenia oceny wartości użytkowej niezbędny do realizacji programu

Konie huculskie charakteryzują się dużą inteligencją i wytrwałością w pracy. Nigdy nie traciły kontaktu z człowiekiem, co niewątpliwie przyczyniło się do ukształtowania ich charakteru. Z reguły są to łagodne i pojętne zwierzęta. Do najważniejszych elementów oceny koni huculskich oprócz analizy rodowodowej należy zachowanie typu rasowego oraz zwrócenie szczególnej uwagi na charakter tych koni. 
Ocena wartości użytkowej prowadzona będzie zgodnie z przepisami obowiązującymi przy wpisie koni huculskich do księgi i będzie obejmowała:
1)	typ i pokrój (w 100 pkt. skali bonitacyjnej przy wpisie do księgi oraz po ukńczeniu 5 roku życia),
2)	zdrowie,

3)	pomiary biometryczne (zgodne z wzorcem rasowym, przy wpisie do księgi oraz po ukończeniu 5 roku życia),
4)	płodność,
5)	charakter – zachowanie się w odniesieniu do ludzi, w czasie pielęgnacji, względem innych koni, podczas użytkowania,
6)	klacze – wartości macierzyńskie,
7)	ogiery – wartość rozpłodowa,
8)	wartość użytkowa, - wyniki prób dzielności przeprowadzonych zgodnie z obowiązującym “Programem hodowli zachowawczej koni rasy huculskiej” (załącznik 1 i 2).
Dodatkowo monitorowane będą cechy specyficzne dla rasy, takie jak: długowieczność, żywotność, wytrwałość, zdrowotność, temperament, zdolność adaptacji do skrajnych warunków środowiskowych.

3. Określenie wielkości populacji biorącej udział w programie

Krajowa populacja koni huculskich liczy obecnie około 540 klaczy i 101 ogierów wpisanych do księgi.

Jako wielkość populacji niezbędną do prowadzenia pracy hodowlanej przyjmuje się 400 klaczy matek stadnych i około 120 ogierów przy utrzymaniu równomiernej liczebności przedstawicieli wszystkich istniejących linii męskich i żeńskich.

4.  Metody hodowlane

Selekcja powinna być prowadzona konsekwentnie i zmierzać do podstawowego celu, jakim jest remont klaczy matek oraz wyhodowanie ogierów czołowych. Najodpowiedniejszą dla koni huculskich jest metoda “niezależnych poziomów brakowania” polegająca na równoczesnym lecz niezależnym selekcjonowaniu pod kątem każdej właściwości z osobna. 
Selekcja prowadzona będzie indywidualnie dla każdego osobnika w trzech etapach:
I.	Analiza rodowodowa (pochodzenie potomstwa musi być potwierdzone badaniem grup krwi lub badaniem innych markerów genetycznych dokonanym w upoważnionym laboratorium).
II.	Selekcja na podstawie cech eksterierowych, rozwoju fizycznego i oceny charakteru. Szczególnie trudna jest selekcja źrebiąt huculskich, które w czasie swojego rozwoju zmieniają proporcje i czasami bardzo słaby źrebak może okazać się doskonałym koniem i na odwrót. Wynika to z faktu, że konie huculskie są rasą późno dojrzewającą i trzeba w tym względzie zachować dużą ostrożność. W ośrodkach hodowli koni huculskich, uczestniczących w programie ochrony organizowane będą przeglądy koni, w czasie których przeprowadzana będzie selekcja i brakowanie. Przeglądy powinny odbywać się dwa razy do roku – na wiosnę i w jesieni. Za organizację i przygotowanie przeglądu odpowiedzialny będzie właściciel lub kierownik ośrodka. Selekcji dokonuje podmiot prowadzący księgę. 
III.	Selekcja na podstawie wyników wartości użytkowej.
Próby dzielności będą się odbywać w miejscach wyznaczonych przez prowadzącego księgę. Po ukończeniu wszystkich prób i przeglądów podmiot odpowiedzialny za realizację programu będzie kwalifikować, na wniosek hodowcy, ogiery i klacze do stad uczestniczących w programie.
Ogiery, które do ukończenia pięciu lat (według rocznika) nie zaliczyły pełnej próby dzielności nie są dopuszczane do rozrodu w populacji chronionej. 

Docelowo przewiduje się sporządzanie na podstawie wyników prób użytkowości dla poszczególnych koni diagramów przedstawiających wartości bezwzględne i odchylenia standardowe w odniesieniu do średnich dla badanego rocznika i dla całej populacji oraz szacowanie wartości hodowlanej w oparciu o wielocechowy model zwierzęcia.

Wskazane jest, żeby młode ogiery wybrane do programu zostały wykupione przez jeden (dwa) podmioty – stada ogierów, skąd po odpowiednim przygotowaniu będą dzierżawione, w pierwszej kolejności do krycia klaczy objętych programem ochrony. Zapewni to fachowy nadzór nad ogierami i pełniejsze ich wykorzystanie w hodowli.

a) sposób doboru zwierząt do kojarzeń
Hodowla hucułów w Polsce prowadzona jest w oparciu o 7 głównych linii męskich: Polana (Po.), Gurgula (Gu.), Górala (Go.), Hrobego (Hr.), Ouora (Ou.), Pietrosu (Pt.) i Prislopa (Pr.) oraz aktualnie 14 rodzin żeńskich: (A) Agatki, (B) Bajkałki, (C) Czeremchy, (F) Wrony, (G) Gurgul, (J) Góralki nowosądeckiej, (L) Laliszki, (N) Nakonecznej, (O) Wołgi, (P) Polanki, (S) Sroczki, (T) Sekundy, (W) Wydry, (Z) Redy. 
Ze względu na małą populację głównym kryterium doboru do kojarzeń będzie stopień spokrewnienia; dobór powinien być tak prowadzony, by nie dopuścić do depresji inbredowej. Dobór ogierów do krycia klaczy będzie ustalany przez podmiot prowadzący księgę.W celu zachowania zmienności genetycznej dążyć się będzie do zrównoważonego utrzymania liczebności istniejących linii męskich i rodzin żeńskich.
Konieczne jest zachowanie ciągłości wszystkich linii męskich. Może to być związane ze zmniejszoną nieco ostrością selekcji wśród ogierów przeznaczonych do hodowli, gdyż z każdej linii powinno być  co najmniej dwóch do trzech następców użytkowanych równocześnie w  hodowli. Komisja kwalifikująca ogiera z danej linii do rozrodu, powinna mieć możliwość wyboru przynajmniej spośród 4-5 reproduktorów z każdej linii - razem około 40 w pokoleniu. Przy dokonywaniu wyboru ogiera należy uwzględnić rodzinę żeńską, z której on pochodzi, a także w miarę możliwości ocenę jego i jego potomstwa. Tak samo, jak zachowywana jest ciągłość linii męskich, tak również dążyć się będzie do zachowania wszystkich rodzin żeńskich. Ich liczba może się zwiększyć w wyniku sprowadzenia z zagranicy przedstawicielek innych linii nie hodowanych dotychczas w Polsce.

Okresowo co kilka lat prowadzone będą analizy mające na celu śledzenie rozwoju poszczególnych linii.

b) sposób wykorzystania materiału biologicznego
Powszechnie stosowany będzie rozród naturalny, tj. tzw. krycie z ręki. Wykorzystanie zdeponowanego materiału biologicznego będzie możliwe po uzyskaniu zgody podmiotu prowadzącego księgę oraz Instytutu Zootechniki.

c) zakres kriokonserwacji materiału biologicznego
W celu zabezpieczenia ciągłości linii męskich i żeńskich, w uzasadnionych przypadkach materiał biologiczny będzie gromadzony i przechowywany w postaci zamrożonego nasienia od wytypowanych ogierów. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, od wytypowanych dawczyń, pobierane będą również zarodki w celu ich zamrożenia. Zdeponowany materiał będzie stanowił rezerwową pulę genów.

Materiał biologiczny będzie zdeponowany i przechowywany w Banku Materiałów Biologicznych Instytutu Zootechniki.

Ogiery oraz klacze, od których będzie pozyskiwany, zamrażany i przechowywany materiał biologiczny typować będzie podmiot prowadzący księgę wspólnie z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działającą przy Instytucie Zootechniki.

Podstawy organizacyjne realizacji programu.

Programem ochrony zasobów genetycznych koni huculskich będą mogły być objęte konie hodowli krajowej poddane ocenie wartości użytkowej zgodnie z obowiązującymi przepisami, które:
-	spełniają warunki wpisu do księgi,
-	charakteryzują się umaszczeniem i cechami budowy zgodnymi ze wzorcem rasy,
-	mają pochodzenie potwierdzone badaniem grup krwi lub innych markerów genetycznych dokonanym przez upoważnione laboratorium,
-	są regularnie stanowione ogierem tej samej rasy wskazanym przez podmiot prowadzący księgę,
-	rodzą jedno źrebię w każdych dwóch kolejnych latach uczestnictwa w programie i odchowują je do wieku co najmniej 2 miesięcy.
Hodowca uczestniczący w programie ochrony zobowiązany jest do utrzymywania co najmniej 3 klaczy (stan średnioroczny) wpisanych do księgi i zakwalifikowanych do uczestnictwa w programie.
Kwalifikacja stad i klaczy do udziału w programie będzie dokonywana przez podmiot odpowiedzialny za realizację programu na podstawie wniosku hodowcy, do którego załączony będzie wykaz klaczy znajdujących się w stadzie.

Przy rozpatrywaniu wniosku o uczestnictwo w programie ochrony uwzględniać się będzie również:
-	warunki przyrodnicze ocenianego ośrodka;
-	warunki stajenne (całe zaplecze, stajnie, wybiegi, pastwiska);
-	warunki paszowe;
-	formy użytkowania koni;
-	możliwość zapewnienia prawidłowej opieki i nadzoru nad końmi.

W pierwszej kolejności do udziału w programie kwalifikowane będą konie, które rodowodowo odpowiadają założeniom programu odnośnie najbardziej zagrożonych linii męskich i żeńskich oraz pod względem stopnia inbredu.

Klacze i ogiery pochodzące z importu mogą być włączone do programu ochrony tylko po przedstawieniu pełnej dokumentacji rodowodowej oraz rodzaju i wyników zdanych prób dzielności. W przypadku braku porównywalnych prób dzielności klacze i ogiery muszą zaliczyć próby obowiązujące w Polsce. Włączenie zwierząt z importu do programu wymaga uzyskania zezwolenia podmiotu prowadzącego księgę i Instytutu Zootechniki.

Podmiot odpowiedzialny za realizację programu w porozumieniu z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni będzie corocznie prowadził weryfikację koni zakwalifikowanych do udziału w programie, pod kątem przestrzegania zasad określonych w programie. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w realizacji programu stado lub poszczególne konie, których te nieprawidłowości dotyczą, mogą zostać wykluczone z programu.

Program ochrony zasobów genetycznych konia huculskiego realizowany będzie wspólnie przez:
a)	hodowcę – właściciela stada koni huculskich,
b)	Polski Związek Hodowców Koni (PZHK) prowadzący księgi stadne dla koni huculskich,
c)	Instytut Zootechniki realizujący i koordynujący działania w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Za realizację programu ochrony odpowiedzialny będzie Instytut Zootechniki i Polski Związek Hodowców Koni – zasady współpracy i zakres odpowiedzialności zostaną określone w porozumieniu zawartym pomiędzy tymi podmiotami. 

 Zasady uczestnictwa hodowców w programie określa umowa zawarta pomiędzy hodowcą – właścicielem stada a podmiotem odpowiedzialnym za realizację programu.

Realizacja programu zgodnie z założeniami uwarunkowana będzie możliwościami zapewnienie środków finansowych na:
a)	częściowe pokrycie kosztów utrzymania zwierząt uczestniczących w programie,
b)	pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją (klaczy i ogierów z linii zagrożonych wyginięciem), w przypadku wystąpienia takiej konieczności,
c)	pokrycie kosztów gromadzenia i przechowywania materiału biologicznego, 
d)	częściowe pokrycie kosztów zakupu ogierów na punkty kopulacyjne;
e)	pokrycie kosztów badań grup krwi lub innych markerów genetycznych;
f)	prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji, dystansu genetycznego itp.;
g)	pokrycie kosztów prowadzenia promocji rasy. 
Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o pozyskanie środków finansowych na jego realizację za środków budżetowych przeznaczonych na dotacje przedmiotowe dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa, programów rolno-środowiskowych, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.

Dla wspomagania realizacji programu realizatorzy będą podejmowali  dodatkowe działania takie jak:
a)	Prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji (szczegółowa charakterystyka biometryczna, etologiczna, kontrola stopnia spokrewnienia, dystansu genetycznego, badania grup krwi i innych markerów genetycznych).
b)	Tworzenie mechanizmów promocji i reklamy unikalnych walorów konia huculskiego poprzez organizowanie nowych lub wspieranie istniejących już imprez związanych z koniem huculskim przy szerokim wykorzystaniu mediów.
c)	Organizowanie wystaw hodowlanych (regionalnych i krajowych), prób dzielności, czempionatów.
d)	Popularyzacja możliwości szerokiego wykorzystania koni huculskich w tworzeniu nowych rynków pracy (agroturystyka, aktywizacja terenów wiejskich).
e)	Rozwijanie dalszej współpracy z Hucul International Federation (HIF) i innymi o podobnym charakterze.

Nadzór nad realizacją oraz ocena efektywności działania programu
 
Nadzór nad realizacją programu ochrony zasobów genetycznych konia huculskiego sprawować będzie Grupa Robocza ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki.
Grupa Robocza będzie okresowo dokonywać oceny efektywności działania programu poprzez analizę przebiegu realizacji jego celów, w szczególności w odniesieniu do:
-	uzyskanie i utrzymanie zakładanej w programie wielkości populacji – analiza coroczna,
-	zachowanie w chronionej populacji typowych cech koni huculskich – analiza w okresach co pięć lat,
-	ocena wartości użytkowej - analiza coroczna,

15.	Referencje
1)	Barański A.: Konie w Galicji. Hodowca, nr 6 ,7, 1884, s. 54-56, 67-69.
2)	Bilik K.: Badania nad zdolnością pracotwórczą i przydatnością użytkową konia huculskiego i pogrubionego do prac rolniczych na terenie Karpat Polskich. Maszynopis, AR Kraków, 1973.
3)	Bojanowski S.: Premiowanie koni huculskich w Żabiem. Tygodnik Rol., nr 38, Kraków 1899, s. 310-312.
4)	Brzeski E., Kukawski L.: Tablice genealogiczne polskich koni huculskich. Zesz. Nauk. WSR Kraków, Zoot., z.8, nr 40, 1968, s. 103.
5)	Brzeski E., Górska K., Rudowski M.: Konie huculskie, Warszawa, 1988, PWN.
6)	Brzeski E., Jackowski M.,: Aktualne problemy w hodowli koni huculskich. Sym. Nauk., Lublin 1992, s. 95-100.
7)	Brzeski E., Jackowski M.: Model konia huculskiego. Zesz. Nauk. AR, Kraków,1989, z. 26, s. 73-78.
8)	Brzeski E, Jackowski M., Łuszczyński J.: Ocena wybranych cech psychicznych koni huculskich. Zesz. Nauk. AR, Kraków, 1993, z. 10, s. 19-29.
9)	Brzeski E., Jackowski M., Łuszczyński J.: Ocena ruchu koni huculskich. Zesz. Nauk. AR, Zoot. , Kraków, 1995, z. 30, s. 95-103, 106-114.    
10)	Brzeski E., Kulisa M.: Charakterystyka biometryczna koni huculskich. Zesz. Nauk. AR, Zoot., Kraków, 1993, z. 29, s. 83-90. 
11)	Chrzanowski S.: Ocena wyników hodowlanych stadnin małopolskich i stadniny huculskiej za okres 1958-70. Koń Polski, nr 4, 1974, s. 10-11.
12)	Cywiński L.: Hodowla konia huculskiego. Prze. Hod., nr 1, 1958, s. 23-25.
13)	Czapski M.: Historya powszechna konia. T. II, Poznań, 1874, s. 56-59.
14)	Deskur S.: Stan światowej hodowli hucułów. Koń Polski, nr 4/155, 1997, s.30.
15)	Deszczyńska A.: Huculska gala w Gładyszowie. Koń Polski, nr 12/163, 1997, s.20-21.
16)	Dziedzic W.: Monografia stadniny koni huculskich w Siarach. Maszynopis SGGW, Warszawa, 1979.
17)	Głębocki M.: Hodowla koni w krakowskim rejonie hodowli zwierząt zarodowych. Prze. Hod.., nr1, 1962, s. 22-24.  
18)	Grabowski J.: Warunki, rozmieszczenie typów, poziom i okręgi hodowli koni w Polsce. Wydanie Towarzystwa Zachety do Hodowli Koni w Polsce. Warszawa, 1933, s. 50, 114, 139.
19)	Gregorowicz J.: O koniu huculskim. Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, 1879, s. 88-91.
20)	Hackl E.: Der Berg – Tarpan der Waldkarpaten gennant Huzul. Vien-Lipsk, 1938, s. 5-76, 262-334.
21)	Haller M.: Rasy koni. Warszawa, 1997, s. 194, 199, 201, 209, 216.
22)	Hollander M.: Propozycja  podziału  pogłowia  końskiego w  Małopolsce Wschodniej. Jeździec i Hodowca, nr 11/12, 1924, s. 86.
23)	Hollander M.: Z wycieczki po Huculszczyźnie. Jeździec i Hodowca, nr 37/38, 1924, s. 290-291.
24)	Hollander M.: Premiowanie ogierów i klaczy typu konika i hucuła. Jeździec i Hodowca, nr ľ, 1926, s. 20-21.
25)	Hollander M.: W sprawie hucułów. Jeździec i Hodowca, nr 5, 1937, s. 92.
26)	Hollander M.: Zwycięstwo prymitywów. Jeździec i hodowca, nr  20, 1938, s. 424-425.
27)	Hollander M.: Koń huculski. Warszawa, 1938.
28)	Hroboni Z.: Kierunki  w  polskiej  hodowli koni. Prze. Hodow., nr 4, 1958, s. 26.
29)	Hroboni Z.: Konie huculskie w Polsce. Koń Polski, nr 2, 1968, s. 2-6.
30)	Jackowski M.: Program hodowli koni huculskich. Koń Polski, nr 4/167, 1998, s. 35.
31)	Jackowski M.: Ścieżka huculska. Konie i Rumaki, nr 20/60. 1966, s. 5.
32)	Kaproń M., Pluta M.: Genetyczne uwarunkowania cech pokrojowych koni huculskich. Ann. Univ. M. Curie-Skłod. Sect. EE, 1993, 11, s. 157-161. 
33)	Kario W.: Konie huculskie na międzynarodowych mistrzostwach w Austrii dla kuców i małych koni. Koń Polski, nr 3/109, 1990, s. 21-22.
34)	Kario W.: Po co te hucuły? Koń Polski, nr 7/146, 1996, s. 19-21.
35)	Korbiel T.: Ogiery reproduktory Państwowych Zakładów Chowu Koni. Poznań, 1933.
36)	Krawczyk P.: Koń huculski w Bieszczadach. Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 1994, nr 50/5, s. 88-90.
37)	Krzemień M.: Hucuły – konie połonin. Kraków, 1991.
38)	Krzysztofowicz J.: O planie chowu koni w Galicji. Rolnik, nr 23, 25, 27, 1909, s. 296-297, 319-321, 347-348.
39)	Łaski K.: O zachowaniu konia huculskiego. Jeździec i Hodowca, nr 33, 1936, s. 639.
40)	Mencel J.: O poprawie hucuła. Jeździec i Hodowca, nr 51, 1923, s. 418.
41)	Mencel J.: O hucule. Jeździec i Hodowca, nr 43/44, 1924, s. 346.
42)	Michalik F.: Kilka słów o hodowli konia sądeckiego i górskiego. Hodowca Koni, nr 4, 1947, s. 49.
43)	Osowicki A.: Das Huzulenpferd. Stuttgard, 1904.
44)	Pasternak B.: Zachowawcza Hodowla konia huculskiego w Bieszczadzkim Parku Narodowym. Parki Narodowe, nr 2, 1995, s. 19.
45)	Polski Związek Hodowców Koni: Program hodowli zachowawczej koni rasy huculskiej, Warszawa 1999
46)	Sasimowski E., Wójcik A.: Normalna siła pociągowa polskich koni prymitywnych. Ann. Univ. M. Curie-Skłodowska, v. XIV-8, 1959.
47)	Skuciński E.: Konie huculskie w hodowli terenowej woj. Krakowskiego. Koń Polski, nr 3, 1970, s. 15-16.
48)	Starzewski T.: O koniu huculskim w Polsce.. Rocz. Nauk Rol. I Leś., Poznań, 1927, T. 16, s. 217-256.
49)	Świgoń J.: Dni Huculskie. Konie i Rumaki. Nr 20/60, 1996, s. 3-4.
50)	Świgoń J.: Pięć minut o hucułach. Konie i Rumaki. Nr 20/60, 1996, s. 4
51)	Terczyńska- Bomba R.: Dla hucuła nie ma życia jak na połoninie ... Koń Polski, nr 6/28, 1993, s. 10-11.
52)	Tomczyk-Wrona I., Brejta W., Trela J.: Hodowla zachowawcza koni huculskich w ZZD IZ Rymanów. Wyd. Wł. IZ, Balice, 1995, s. 221-225.  
53)	Tomczyk-Wrona I.,  Czaja H., Trela J.: Using a computer system in breeding of Hutsul horses. Wyd. Wł. IZ, Balice, 1995, s. 226-227.
54)	Tomczyk-Wrona I., Czaja H., Szewczyk A.: Porównanie efektywności różnych metod selekcji koni huculskich. Mat. Konf. IZ, Balice, 2000.
55)	Tomczyk-Wrona I., Brejta W.: Kształtowanie się cech biometrycznych i etologicznych w populacji koni huculskich.Mat. Konf. IZ, Balice, 2000. 
56)	Tomczyk-Wrona I.: Linie genealogiczne polskich koni huculskich. Wyd. Cztery Litery. SS.350, 2004.
57)	Zdański F.: Hodowla konia huculskiego i jego krzyżówek w Anglii. Koń Polski, nr 4, 1975, s. 42, 49.       

Opracowanie:
dr inż. Iwona Tomczyk-Wrona
mgr inż. Włodzimierz Kario
mgr inż. Maria Jaszczyńska

Projekt programu został przyjęty przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki, na spotkaniu w dniu 16 września 2004 r. oraz Radę Naukową Instytutu Zootechniki na posiedzeniu w dniu 20 października 2004 r.

Akceptuję:

prof. dr hab. Jędrzej Krupiński
Dyrektor Instytutu Zootechniki