Program hodowlany ochrony zasobów genetycznych
koników polskich

Historia rasy

Koniki polskie są jedyną rodzimą, prymitywną rasą koni wywodzącą się bezpośrednio od dzikich tarpanów.
Dzikie konie zwane tarpanami jeszcze w XVIII wieku można było spotkać na lesistych terenach Polski, Litwy i Prus. Opisywane były przez dawnych kronikarzy i podróżników w książkach i dokumentach, którzy podkreślając ich leśne bytowanie nazywali je po łacinie Equii silvestris (konie leśne). Jednakże w lesie chroniły się głównie przed ludźmi, natomiast pasły się najczęściej na otwartych terenach, takich jak polany, pola, łąki czy nieużytki. W stanie dzikim tarpany przetrwały najdłużej w okolicach Puszczy Białowieskiej, mniej więcej do 1780 roku, kiedy ostatecznie je odłowiono i przekazano do zwierzyńca hrabiów Zamojskich w miejscowości Zwierzyniec k. Biłgoraja. Około 1806 roku wyłapano je ze zwierzyńca i rozdano okolicznym chłopom. Tym samym można przyjąć, że w ten sposób dokonał się ostatni akt udomowienia dzikich koni na terenie Polski. 
Pierwsze badania przeprowadzone 100 lat później (w 1914 roku) przez Jana Grabowskiego i Stanisława Schucha dowiodły, że w okolicach Biłgoraja przetrwały prymitywne koniki przypominające w dużym stopniu dawne dzikie tarpany. Były to nieduże koniki, o wzroście ok. 110-130 cm, najczęściej maści myszatej z charakterystyczną ciemną pręgą wzdłuż grzbietu i niekiedy pręgowaniem na kończynach. Końmi tymi, w drugiej połowie lat dwudziestych, zainteresował się Tadeusz Vetulani, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Jemu to głównie zawdzięczamy wprowadzenie na trwale nazwy “konik polski” do literatury hipologicznej. Prof. T. Vetulani wysunął ciekawą hipotezę, że spośród tarpanów żyjących na stepach wschodniej Europy, wyodrębniła się odmiana leśna, która jeszcze w połowie XVIII wieku bytowała na terenach Polski, Litwy i Prus. Od tej leśnej odmiany miały pochodzić koniki polskie. Hipoteza Prof. T. Vetulaniego znalazła wielu zwolenników, ale również i przeciwników, którzy mieli odmienne zdanie. 

Pierwsze próby zorganizowanej hodowli koni prymitywnych w Polsce, nazwanych konikami polskimi, podjęte zostały w 1923 roku w Państwowej Stadninie Koni w Janowie Podlaskim i w 1928 roku w Folwarku Dworzyszcze, należącym do Liceum Krzemienieckiego. W 1936 roku, z inicjatywy Profesora T. Vetulaniego, założony został rezerwat koników w Białowieży, którego celem było dokonanie regeneracji tarpana leśnego, drogą naturalnej selekcji w półdzikich warunkach bytowania w Puszczy. Przed drugą wojną światową w 1938 roku na terenie Wileńszczyzny, uruchomiono trzy stadniny, w których ulokowano najlepszy materiał klaczy i ogierów, jaki na tym terenie zebrano. Niestety materiał hodowlany z tych stadnin całkowicie zaginął w czasie wojny. W okresie okupacji założono pięć stadnin koni prymitywnych: w Deraźnem na Wołyniu, w Łuce w woj. Tarnopolskim, w Wacyniu pod Radomiem oraz Felinie i Puławach w woj. lubelskim. Większość koników zaginęła bezpowrotnie w czasie działań wojennych i ewakuacji w głąb Niemiec.
Odbudowę hodowli koników polskich po wojnie zaczęto z nielicznym materiałem jaki ocalał: 15 koników z rezerwatu białowieskiego, 14 ze stadniny w Puławach (PINGW), 7 ze stadniny w Deraźnem i pojedyncze sztuki u prywatnych hodowców. Ocalała grupka koników (poza grupą białowieską) początkowo dosyć często zmieniała miejsce pobytu, przebywając m.in. w Kochcicach, Grodźcu Śląskim, Puławach, Rabie Wyżnej. Dopiero uruchomienie pod koniec 1949 roku stadniny w Popielnie pozwoliło na zgromadzenie tego cennego materiału w jednym miejscu. Po śmierci Prof. T. Vetulaniego w 1952 roku, także znaczna część koników z Białowieży trafiła do Popielna, które w owym czasie stało się głównym centrum hodowlanym konika polskiego. W 1955 roku stadninę w Popielnie przejęła Polska Akademia Nauk. W tym też roku w Popielnie podjęto przerwany eksperyment Prof. T. Vetulaniego i rozpoczęto, obok tradycyjnej hodowli stajennej, hodowlę rezerwatową. Poza ośrodkiem w Popielnie, w latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych, powstały niewielkie stadniny, w których także zaczęto hodować koniki, m.in. w Łozdaju k. Kętrzyna, Stubnie, Jeżewicach (Zakład Doświadczalny PAN), RZD Złotniki k. Poznania. Większość z nich w niedługim czasie uległa likwidacji lub ograniczeniu hodowli, ale materiał hodowlany nie przepadł i wykorzystany został przy tworzeniu ośrodków, które przetrwały do chwili obecnej. W 1970 roku przy PSK Racot, w gospodarstwie Kobylniki utworzono oddział koników polskich. W wyniku zmian organizacyjnych w 1995 roku oddział ten przejęła Poznańska Hodowla Roślin Tulce – Stacja Nasienna Kobylniki. Kolejne ośrodki hodowli konika polskiego powstały w następujących latach: 1979 r. – w SK Dobrzyniewo, 1983 r. - w SO Sieraków, 1987 r. – w KPGR Manieczki. Wymienione ośrodki wraz z Popielnem zaliczane były do ośrodków hodowli zachowawczej konika polskiego. Niezależnie od rozwoju tradycyjnej hodowli koników w warunkach stajennych, rozwinęła się także ich hodowla rezerwatowa. Do hodowli popielniańskiej i pokazowej grupy białowieskiej, dołączyły niewielkie rezerwaty, tzw. ostoje konika polskiego. W 1982 roku taką ostoję założono w Zwierzyńcu (Roztoczański Park Narodowy), historycznym miejscu przebywania ostatnich tarpanów, a w 1990 r. w Zielonym Ostrowie (rezerwat Siedem Wysp) k. Węgorzewa. Pomyślnie rozwinęła się również hodowla konika polskiego w terenie, w tzw. chowie masowym. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powstały terenowe ośrodki hodowlane, m.in. w powiatach: Grójec, Busko i Lubaczów. Niestety w latach osiemdziesiątych hodowla tam prowadzona niemalże całkowicie upadła, a materiał hodowlany w większości przepadł bezpowrotnie. Obecnie największe skupiska hodowli prywatnej znajdują się na terenie Wielkopolski, w Zielonogórskim i na Mazurach.

Nieliczny materiał hodowlany jaki ocalał po II wojnie i który posłużył do odbudowy populacji koników polskich w większości był bez pochodzenia lub o bardzo płytkich rodowodach. Dopiero nadzór hodowlany ówczesnego Centralnego Zarządu Hodowli Koni, a później Polskiej Akademii Nauk i Polskiego Związku Hodowców Koni, umożliwił wprowadzenie rodowodów i ewidencjonowanie wartości hodowlanej koników polskich. W 1955 roku Instytut Zootechniki w Krakowie wydał Rejestr koników polskich, opracowany przez Erazma Brzeskiego. W rejestrze tym podano podstawowe dane o pochodzeniu, pokroju i użytkowości 54 klaczy i 11 ogierów. Był on wstępem do wydanej 7 lat później (w 1962 roku) Księgi stadnej koników polskich, która w odstępach 4 -5 letnich ukazuje się w formie drukowanej do chwili obecnej. Konsekwentne przestrzeganie zasad wpisu koni do ksiąg sprawiło, że istniejące luki rodowodowe schodzą do coraz to niższych kratek rodowodowych i obecnie niektóre koniki są 10-12 generacją tych, które przed wojną zapoczątkowały hodowlę. Prowadzenie ksiąg hodowlanych umożliwiło dokonanie genealogicznego opracowania tej rasy i wydania pierwszej edycji Tablic genealogicznych koników polskich, które ukazały się w 1975 roku. Zgodnie z aktualnie obowiązującymi zasadami wpisu koni do ksiąg, księgi stadne koników polskich od 1984 roku są księgami zamkniętymi, co oznacza, że ich hodowla prowadzona jest w czystości i jakikolwiek dolew obcej krwi (obcej rasy) jest niemożliwy. 

Uzasadnienie konieczności ochrony

Krajowa populacja koników polskich liczy obecnie około 450 klaczy i 110 ogierów wpisanych do księgi. 
Analizując liczebność koników wpisywanych do kolejnych tomów ksiąg stadnych, zauważyć można tendencję wzrostową. Jednocześnie szczegółowa analiza rodowodowa pokazuje, iż obecnie w populacji, w której wyodrębniono 35 linii żeńskich i 6 linii męskich, tylko część wykazuje aktywność hodowlaną. Z linii męskich najmniej licznie reprezentowana są linie ogierów Liliput i Glej I.. Spośród 35 linii żeńskich aktywnych jest tylko 16 linii, z których 8 wykazuje progresję, a 4 są zagrożone wygaśnięciem. Przynależność ogierów i klaczy do wyodrębnionych linii genealogicznych wskazuje na stosunkowo małe zróżnicowanie genetyczne obecnej populacji konika polskiego. Generalnie można stwierdzić, że wzrost liczebności koników polskich obserwowany jest tylko w obrębie kilku linii, natomiast pozostałe wykazują stagnację lub tendencję spadkową.

Na wykształcenie specyficznych cech i walorów użytkowych koników polskich, niezaprzeczalny wpływ mieli ich dzicy przodkowie. Dzięki temu wykształciły się u nich takie cechy, które trudno znaleźć u innych ras koni. Podkreślana jest przede wszystkim ich niespotykana wytrzymałość na trudne warunki bytowania, doskonałe dostosowanie do miejscowych warunków środowiskowych, małe wymagania paszowe, a także zdrowotność, płodność i duża w stosunku do masy ciała siła pociągowa. 

Koniki polskie są rasą fenotypowo i prawdopodobnie genotypowo, najbardziej zbliżoną do dzikiego przodka koni, za jakiego uważany jest tarpan. Jest to rasa, którą wyłącznie my, jako Polacy wyhodowaliśmy. Uznawana jest za unikalny relikt przyrodniczo-hodowlany, świadczący o naszej kulturze materialnej i wkładzie jaki wnieśliśmy do kultury hodowlanej świata. Zachowanie jej, jako specyficznej rezerwy genetycznej dla przyszłych prac hodowlanych, a tym samym niedopuszczenie do zubożenia wewnątrzrasowej różnorodności genetycznej, jest hodowlaną koniecznością i powinnością narodową.

Obok funkcji użytkowych w rekreacji jeździeckiej, hipoterapii, agroturystyce, koniki polskie spełniają szereg funkcji w czynnej ochronie przyrody. Utrzymywane w warunkach rezerwatowych spełniają rolę swoistych “kosiarek”, nie dopuszczając do nadmiernej sukcesji niektórych gatunków roślin (głównie drzew i krzewów) na otwartych przestrzeniach. 
Ich ekologiczną funkcję docenili Holendrzy, Belgowie, Niemcy, Anglicy, Francuzi, gdzie powstały rezerwaty przyrody z udziałem koników polskich.

1.	Cele programu

1)	 Zachowanie i powiększenie liczebności rasy koników polskich jako populacji stanowiącej bardzo cenny składnik różnorodności genetycznej ras i typów koni, a także jako reliktu rodzimej hodowli.
2)	Utrzymanie na odpowiednim poziomie wewnątrz rasowej zmienności genetycznej dla zagwarantowania możliwości dalszej pracy hodowlanej w rasie koników polskich.
3)	Utrzymanie i utrwalenie specyficznych cech genotypowych i fenotypowych koników polskich takich jak:
-	charakterystyczny typ i pokrój
-	przystosowanie dla miejscowego środowiska, w tym do chowu bezstajennego
-	niewielkie wymagania odnośnie żywienia i pielęgnacji
-	zdrowotność
-	dobra płodność
-	przydatność do użytkowania zaprzęgowego
-	przydatność do użytkowania wierzchowego (jeździectwo rekreacyjne, rajdy konne, hipoterapia)
-	żywy lecz zrównoważony temperament
-	łagodny charakter.
4) W związku z aktualnie preferowanymi rodzajami użytkowania – doskonalenie cech  związanych z użytkowaniem rekreacyjnym (ruch), jednakże bez zasadniczej zmiany typu konika. 
Objęta programem ochrony populacja koników polskich będzie spełniała rolę “banku genów”, który poprzez produkowany materiał hodowlany, w szczególności ogiery, będzie oddziaływał na pozostałą populację tej rasy

Wzorzec populacji
Do hodowli koników polskich będą dopuszczane wyłącznie osobniki maści myszatej z pręgą, bez odmian, z tym że czasowo (do momentu uzyskania liczebności populacji wystarczającej do prowadzenia prac hodowlanych) dopuszcza się u klaczy drobne odmiany (siwizna, kwiatek, gwiazdka) na głowie. Maść myszata może być o odcieniu jasno do ciemnomyszatego lub o odcieniu bułanomyszatym.
W grzywie i ogonie dopuszczalne są jasne włosy. 
Pożądany jest typ pokrojowy konia prymitywnego z obfitym uwłosieniem grzywy i ogona. Dopuszczalne są mniej szlachetne głowy oraz niewielka rozbieżność przednich kończyn i szablastość tylnych kończyn.
Pożądane standardy biometryczne:
-	wysokości w kłębie koni dorosłych (klaczy i ogierów), minimum – 130 cm, maksimum -140 cm
-	obwodu klatki piersiowej, wartości minimalne koni dorosłych (klacze i ogiery) – 165 cm
-	obwodu nadpęcia, wartości minimalne koni dorosłych: klacze – 16,50 cm, ogiery – 17,50 cm.

2. Zakres prowadzenia oceny wartości użytkowej niezbędny dla realizacji programu.

Podstawowa ewidencja i dokumentacja hodowlana prowadzona jest przez podmiot prowadzący księgę stadną koników polskich (Polski Związek Hodowców Koni) w postaci indywidualnych kartotek koni oraz zbiorów komputerowych, zgodnie z wytycznymi Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. 

Ocena wartości użytkowej w hodowli stajennej przeprowadzona będzie zgodnie z przepisami obowiązującymi przy wpisie koników polskich do księgi i będzie obejmowała:
1. typ i pokrój (w skali 100-punktowej przy wpisie do księgi oraz po ukończeniu 5 roku życia),
2. zdrowie,
3. pomiary biometryczne (zgodnie ze wzorcem rasy, przy wpisie do księgi oraz o ukończeniu 5 roku życia),
4. płodność
5. charakter zachowanie się w odniesieniu do ludzi, w czasie pielęgnacji, względem innych koni, podczas użytkowania
6. klacze - wartości macierzyńskie
7. ogiery – wartość rozpłodowa
8. wartość użytkowa – wyniki prób dzielności przeprowadznych zgodnie z obowiązującym “Programem hodowli zachowawczej koników polskich”  (załącznik).
Przeprowadzane będą 3 rodzaje prób użytkowości:
- próba wstępna
- polowa próba zaprzęgowa
- polowa próba wierzchowa

Dodatkowo monitorowane będą cechy specyficzne dla rasy, takie jak: zdrowotność, długowieczność, temperament, przystosowanie do chowu bezstajennego.

3. Określenie wielkości populacji biorącej udział w programie

Krajowa populacja koników polskich liczy obecnie około 450 klaczy i 110 ogierów wpisanych do księgi, z czego w hodowli rezerwatowej utrzymywanych jest około 8% klaczy.
Ze względu na przystosowanie koników polskich do utrzymywania w warunkach bezstajennych umożliwiające szersze wykorzystanie ich do pielęgnacji krajobrazu liczba klaczy utrzymywanych w hodowli rezerwatowej powinna wzrastać, docelowo do 15-20% populacji klaczy tej rasy.

Jako wielkość populacji niezbędną do prowadzenia pracy hodowlanej przyjmuje się 350 klaczy matek stadnych i około 120 ogierów przy utrzymaniu równomiernej liczebności przedstawicieli wszystkich istniejących linii męskich i żeńskich. 

4. Metody hodowlane

W hodowli zachowawczej koników utrzymane zostaną dwa odrębne sposoby hodowli tzn.
-	hodowla rezerwatowa systemem półnaturalnym, bezstajennym,
-	hodowla stajenna, w której zaleca się ograniczenie chowu alkierzowego i stosowanie chowu wolnowybiegowego.
W hodowli stajennej możliwe jest używanie materiału hodowlanego pochodzącego zarówno z hodowli stajennej jak i rezerwatowej.
W hodowli rezerwatowej zaleca się używanie tylko materiału hodowlanego pochodzącego z hodowli rezerwatowej.
Elementy programu hodowlanego mogą być wspólne dla hodowli rezerwatowej i stajennej. W przypadku różnic w elementach programu hodowlanego dla obu typów hodowli, zostaną one podane oddzielnie dla każdego typu hodowli.

Pochodzenie potomstwa przeznaczonego do udziału w programie powinno być potwierdzone badaniem grup krwi lub badaniem innych markerów genetycznych dokonanym przez upoważnione  laboratorium.

Na ocenę wartości hodowlanej, klaczy lub ogiera, składa się indywidualna ocena osobnicza, obejmująca m.in. płodność, plenność, odchów źrebiąt, wykorzystanie rozpłodowe, zdrowotność, wykorzystanie paszy, właściwości biologiczne specyficzne dla rasy i sposobu utrzymania, typ, pokrój, rozwój fizyczny i inne oraz ocena wartości użytkowej.

Prowadzane będą dwa odrębne systemy selekcji koników tzn. dla hodowli rezerwatowej i stajennej:
Hodowla rezerwatowa
Ze względu na specyfikę hodowli rezerwatowej system selekcji w tej hodowli będzie ukierunkowany wyłącznie na utrzymanie i utrwalenie istniejących cech. System selekcji w hodowli rezerwatowej składa się z 2 elementów:
1)	Selekcji naturalnej, mającej decydujące znaczenie, zachodzącej samorzutnie w warunkach rezerwatowych, zmierzającej do utrzymania:
-	odporności na warunki atmosferyczne związane z chowem bezstajennym,
-	zaradności w wyszukiwaniu i dobrego wykorzystania paszy dostępnej w warunkach naturalnych,
-	płodności i zdolności do odchowywania potomstwa bez ingerencji człowieka,
-	odporności na schorzenia i pasożyty,
-	braku szczególnych wymagań co do pielęgnacji (zwłaszcza kopyt),
-	odpowiedniego zachowania się socjalnego, umożliwiającego tabunowy tryb życia (tworzenie stabilnych tabunów przez dominujące ogiery, braku dzieciobójstwa przez ogiery stadne).
2)	Umiarkowanej selekcji zootechnicznej zmierzającej do zachowania typu rasowego (maść myszata bez odmian, brak rażących wad pokroju)

Hodowla stajenna
W hodowli stajennej stosowane będą następujące kryteria selekcji: 
 - eksterier i rozwój fizyczny;
- wyniki prób użytkowości;
- wyniki użytkowości rozpłodowej.

Metody szacowania wartości hodowlanej. 
Docelowo przewiduje się szacowanie wartości hodowlanej w oparciu o model osobniczy wielocechowy, a także sporządzanie, na podstawie wyników prób użytkowości dla poszczególnych koni, diagramów przedstawiających wartości bezwzględne i odchylenia wartości uzyskiwanych przez danego osobnika od wartości średnich, podane w jednostkach odchylenia standardowego.

a) sposób doboru do kojarzeń
Dobór zwierząt do kojarzeń oparty będzie na systemie uwzględniającym zachowanie zmienności genetycznej, zapobieganie nadmiernemu wzrostowi inbredu oraz kompensację cech. Dobór ogierów do krycia klaczy będzie ustalony przez podmiot prowadzący księgę.
Dla zachowania zmienności genetycznej dążyć się będzie do zrównoważonego kontynuowania i rozwoju istniejących 6 linii męskich i 16 linii żeńskich.Okresowo tzn. co kilka lat prowadzone będą analizy mające na celu śledzenie rozwoju poszczególnych linii i niedopuszczenie do ich wygaśnięcia.
Oprócz kontynuowania linii męskich i żeńskich prowadzone będą komputerowe obliczenia potencjalnego inbredu dla różnych kombinacji kojarzeń, które będą uwzględniane w planach kojarzeń w poszczególnych ośrodkach hodowlanych. 

W hodowli rezerwatowej dopuszcza się spontaniczne kojarzenia i tworzenie haremów. 

b) sposób wykorzystania materiału biologicznego
Powszechnie stosowany będzie rozród naturalny, tj. tzw. krycie z ręki lub krycie w tabunie. Wykorzystanie zdeponowanego materiału biologicznego będzie możliwe po uzyskaniu zgody podmiotu prowadzącego księgę oraz Instytutu Zootechniki. 

 c) zakres kriokonserwacji materiału biologicznego
W celu zabezpieczenia ciągłości linii męskich i żeńskich, w uzasadnionych przypadkach materiał biologiczny będzie gromadzony i przechowywany w postaci zamrożonego nasienia od wytypowanych ogierów. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, od wytypowanych dawczyń, pobierane będą również zarodki w celu ich zamrożenia. Zdeponowany materiał będzie stanowił rezerwową pulę genów.
Materiał biologiczny będzie zdeponowany i przechowywany w Banku Materiałów Biologicznych Instytutu Zootechniki.
Ogiery oraz klacze, od których będzie pozyskiwany, zamrażany i przechowywany materiał biologiczny typować będzie podmiot prowadzący księgę stadną koników polskich wspólnie z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działającą przy Instytucie Zootechniki. 

Podstawy organizacyjne realizacji programu

Programem ochrony zasobów genetycznych konika polskiego będą mogły być objęte konie hodowli krajowej poddane ocenie wartości użytkowej zgodnie z obowiązującymi przepisami, które:
-	spełniają warunki wpisu do ksiąg,
-	charakteryzują się umaszczeniem i cechami budowy zgodnymi ze wzorcem rasy,
-	mają pochodzenie potwierdzone badaniem grup krwi lub innych markerów genetycznych dokonanym przez upoważnione laboratorium,
-	są regularnie stanowione ogierem tej samej rasy wskazanym przez podmiot prowadzący księgę,
-	rodzą jedno źrebię w każdych dwóch kolejnych latach uczestnictwa w programie i odchowują je do wieku co najmniej 2 miesięcy.
Hodowca uczestniczący w programie ochrony zobowiązany jest do utrzymywania co najmniej 3 klaczy (stan średnioroczny) wpisanych do księgi i zakwalifikowanych do uczestnictwa w programie.

Kwalifikacja stad i koni do udziału w programie będzie dokonywana przez podmiot odpowiedzialny za realizację programu na podstawie wniosku hodowcy, do którego załączony będzie wykaz koni znajdujących się w stadzie.
W pierwszej kolejności do udziału w programie kwalifikowane będą konie, które rodowodowo odpowiadają założeniom programu odnośnie najbardziej zagrożonych linii męskich i żeńskich oraz pod względem stopnia inbredu.

Podmiot odpowiedzialny za realizację programu w porozumieniu z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni będzie corocznie prowadził weryfikację klaczy zakwalifikowanych do udziału w programie, pod kątem przestrzegania zasad określonych w programie. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w realizacji programu stado lub poszczególne klacze, których te nieprawidłowości dotyczą, mogą zostać wykluczone z programu.

Program ochrony zasobów genetycznych konika polskiego realizowany będzie wspólnie przez:
a)	hodowcę – właściciela stada koników polskich,
b)	Polski Związek Hodowców Koni (PZHK) prowadzący księgę stadną dla koników polskich,
c)	Instytut Zootechniki realizujący lub koordynujący działania w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich,
d)	Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt Polskiej Akademii Nauk w Jastrzębcu sprawujący opiekę naukową nad populacją koników polskich.

Za realizację programu ochrony odpowiedzialny będzie Instytut Zootechniki i Polski Związek Hodowców Koni – zasady współpracy i zakres odpowiedzialności zostaną określone w porozumieniu zawartym pomiędzy tymi podmiotami. 

Zasady uczestnictwa hodowców w programie określa umowa zawarta pomiędzy hodowcą – właścicielem stada a podmiotem odpowiedzialnym za realizację programu.

Realizacja programu zgodnie z założeniami uwarunkowana będzie możliwościami zapewnienie środków finansowych na:
a)	częściowe pokrycie kosztów utrzymania koni uczestniczących w programie,
b)	pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją (klaczy i ogierów z linii zagrożonych wyginięciem), w przypadku wystąpienia takiej konieczności,
c)	pokrycie kosztów gromadzenia i przechowywania materiału biologicznego, 
d)	częściowe pokrycie kosztów zakupu ogierów na punkty kopulacyjne;
e)	pokrycie kosztów badań grup krwi lub innych markerów genetycznych;
f)	prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji, dystansu genetycznego itp.;
g)	pokrycie kosztów prowadzenia promocji rasy. 
Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o pozyskanie środków finansowych na jego realizację za środków budżetowych przeznaczonych na dotacje przedmiotowe dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa, programów rolno-środowiskowych, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.

Wsparciem dla programu hodowlanego ochrony zasobów genetycznych populacji konika polskiego będą podejmowane przez realizatorów dodatkowe działania, takie jak: 
-	badania naukowe dotyczące m.in. fenotypowej i genotypowej charakterystyki populacji (szczegółowa charakterystyka zootechniczna, określenie dystansu genetycznego, grupy krwi, polimorfizm białek i inne markery genetyczne, badań etologicznych i in.);
-	popularyzacja szerokich możliwości wykorzystania konika polskiego w rekreacji jeździeckiej, hipoterapii, agroturystyce oraz w czynnej ochronie przyrody do pielęgnacji krajobrazu; 
-	organizacja wystaw, pokazów, zawodów jeździeckich, prób dzielności;
-	upowszechnianie wiedzy o populacji koników polskich w środkach masowego przekazu (radio, telewizja), książkach, artykułach prasowych i in.

Nadzór nad realizacją oraz ocena efektywności działania programu

Nadzór nad realizacją programu ochrony zasobów genetycznych konika polskiego sprawować będzie Grupa Robocza ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki.
Grupa Robocza będzie okresowo dokonywać oceny efektywności działania programu poprzez analizę przebiegu realizacji jego celów, w szczególności w odniesieniu do:
-	osiągania i utrzymania założonej w programie liczebności populacji – analiza coroczna,
-	stopnia stabilizacji charakterystycznych cech w tej rasie na podstawie prowadzonej oceny wartości użytkowej - analiza w okresach 5 letnich,
-	ocena wartości użytkowej - analiza coroczna.

15.	Referencje
1)	Grabowski J., Schuch S. 1921. Badania nad koniem miejscowym. Gazeta Rolnicza nr 35-37
2)	Hroboni Z. 1959. Historyczny rys hodowli koni prymitywnych w Polsce. Roczn. Nauk Roln., seria B, t.73, z.4, s.625-721
3)	Hroboni Z., Jaworowska M., Swinarski J. 1970. Ważniejsze linie krwi w hodowli koników. Koń Polski, nr 2, s. 6-13Hroboni Z., Jaworowska M. 1975. Tablice genealogiczne koników polskich. Prace i Materiały Zootechniczne, dodatek do z. 7, PWN Warszawa
4)	Jaworski Z. 1997. Tablice genealogiczne koników polskich. SBREiHZZ PAN w Popielnie
5)	Jezierski T., Jaworski Z. 1995. Koniki polskie z Popielna. IGiHZ PAN w Jastrzębcu
6)	Kaproń M., Jezierski T., Twarduś H., Kaproń H. 1985. Projekt programu hodowli koników polskich. Maszyn. Powiel., IHiTPZ, AR Lublin
7)	Kownacki M. 1984. Koniki polskie. WNRiL PAN, PWN
8)	Łukomski S. 1986. Hodowla koników w stadninach wielkopolskich. Koń Polski nr 4, s. 8-13
9)	Polski Związek Hodowców Koni w Warszawie. Księgi stadne koników polskich, tom: I – 1962, II –1967, III – 1973, IV – 1979, V – 1984, VI – 1990, VII – 1994, VIII – 2000, 
10)	 Polski Związek Hodowców Koni w Warszawie, 1999. Program hodowli zachowawczej koników polskich.
11)	Polski Związek Hodowców Koni w Warszawie. 1995. Regulamin prowadzenia ksiąg koni zarodowych
12)	Pruski W., Jaworowska M. 1963. Prace i badania naukowe prowadzone w Polsce nad regeneracją dzikich koni zwanych tarpanami. PWRiL, 1-108, Warszawa
13)	Vetulani T. 1925. Badania nad konikiem polskim z okolic Biłgoraja. Uniwersytet Poznański, Roczn. Nauk Roln. I Leśn. XIV-3, s. 379-426

Opracowanie:
dr Zbigniew Jaworski
mgr Maria Jaszczyńska
Projekt programu został przyjęty przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki, na spotkaniu w dniu 16 września 2004 r., oraz Radę Naukową Instytutu Zootechniki na posiedzeniu w dniu 20 października 2004 r.

Akceptuję:

prof. dr hab. Jędrzej Krupiński
Dyrektor Instytutu Zootechniki