Program hodowlany ochrony zasobów genetycznych
koni rasy śląskiej

Historia rasy

Po drugiej wojnie światowej na terenach Śląska pozostało dużo dobrych koni śląskich pochodzących w liniach żeńskich od miejscowych szlachetnych klaczy i od ogierów oldenburskich i wschodnio-fryzyjskich. 
W okresie powojennym importy ogierów oldenburskich pozwoliły na zachowanie i utrwalenie pożądanego typu koni rasy śląskiej. Miejscowe warunki i zamiłowanie hodowców oraz użytkowanie robocze w rolnictwie zapewniły tej rasie przetrwanie na terenie Śląska, a nawet rozprzestrzenienie jej na tereny południowej Polski.
Wyselekcjonowany materiał żeński, zgromadzony w stadninach państwowych oraz męski w SO Koźle i Książ, gwarantował pewną stabilność i pożądane oddziaływanie na hodowlę terenową. Racjonalne stosowanie dolewu pełnej krwi angielskiej podnosiło przydatność sportową przy jednoczesnym zachowaniu pożądanego starego typu konia śląskiego, który zaginął w Oldenburgu - ojczyźnie protoplastów  tej rasy. Obecnie obserwuje się zainteresowanie w Danii, Holandii i Niemczech odtworzeniem tej rasy koni. W tym fakcie można upatrywać szans na zwiększenie opłacalności hodowli poprzez sprzedaż materiału zarodowego. 
Obecnie w kraju konie śląskie, poza właściwym dla nich biotopem są utrzymywane w województwach południowo-wschodnich, gdzie zostały wprowadzone w latach siedemdziesiątych dla zwiększenia kalibru koni małopolskich. Krzyżowanie ogierów śląskich z klaczami małopolskimi nie przyniosło pożądanych efektów, co prawda zwiększyło masę ciała potomstwa, a przez to ich przydatność do eksportu rzeźnego, osłabiło jednak inne pożądane cechy konia małopolskiego. 
W czystości rasy konie śląskie są w dalszym ciągu utrzymywane są na Śląsku Górnym i Dolnym w dużych prywatnych gospodarstwach, mogących zapewnić właściwe żywienie i odchów młodzieży. Stado Ogierów Książ  ze stanem 60 ogierów tej rasy i docelowo 40 matkami stadnymi, w działającej przy stadzie stadninie, jest cennym obiektem dla hodowców i centrum hodowlanym oddziałującym na populację koni rasy śląskiej.

1. Cele programu

Celem programu ochrony jest utrzymanie w czystości rasy pewnej populacji koni rasy śląskiej dla zachowania  różnorodności biologicznej oraz ochronienie wytworu kultury materialnej,  jakim bez wątpienia są konie tej rasy. Pozostała część pogłowia  będzie użyta do produkcji koni sportowych poprzez zwiększenie dolewu pełnej krwi angielskiej. 
Zostanie zachowany stary typ konia śląskiego o dużych ramach wpisanego w prostokąt, o harmonijnej budowie ciała, z dosyć ciężką, kościstą głową o dopuszczonym garbonosym profilu (profil szczupaczy niepożądany), oko żywe, wyraziste, uszy niezbyt małe, proporcjonalne do głowy, ganasze wyraziste, szerokie i głębokie. Szyja długa, mocno umięśniona, może być prosta (jelenia niepożądana), kłoda mocna, dopuszcza się brak wyrazistego kłębu, z mocnym grzbietem i silnie związanymi lędźwiami, nerka proporcjonalnie długa, zad szeroki łagodnie skośny lub prosty,  dobrze umięśniony z niezbyt niską nasadą ogona (rozłupany niepożądana).
Klatka piersiowa szeroka i głęboka (niepożądana kogucia), łopatka dobrze umięśniona, pożądana ukośna, kłoda niepodkasana z łagodnie wklęsłą słabizną.
Kończyny prawidłowo skątowane,  szerokie nadpęcia, stawy suche (lekka szpotawość  nie powodująca obniżonej jakości ruchu dopuszczona,  postawa francuska niepożądana). Kopyta proporcjonalne do masy ciała.
Ruch - stęp energiczny, przekraczający, szeroki kłus - wydajny, obszerny. Konstytucja mocna.
Maść gniada, ciemnogniada, skarogniada, kara, dopuszcza się maść siwą, inne maści eliminują konia z hodowli.
Wymiary pożądane w wieku ok. 3 lat:         klacze  158 cm, 190 cm, 22,5 cm
     		ogiery  160 cm, 190 cm, 23 cm

Zasady wyboru klaczy do programu ochrony:
Do programu mogą być zakwalifikowane klacze rasy śląskiej, wpisane do księgi głównej  posiadające w pierwszym pokoleniu przodków wpisanych do księgi koni rasy śląskiej, a w  drugim i trzecim pokoleniu przodków wpisanych do ksiąg koni ras: śląskiej, oldenburskiej ( w starym typie hodowanych w czystości rasy) oraz pełnej krwi angielskiej. Liczba przodków pełnej krwi angielskiej w trzecim pokoleniu jest ograniczona do dwu osobników. Klacze uczestniczące w programie za typ rasowy muszą otrzymać co najmniej 14 punktów, a ponadto:
1)	być poddawane ocenie wartości użytkowej;
2)	wykazywać cechy charakterystyczne dla swoje rasy;
3)	pochodzić co najmniej od dwóch pokoleń przodków rasy śląskiej lub ras  biorących udział w jej tworzeniu,
4)	pochodzić po ojcach  wpisanych do księgi głównej i od matek z obustronnym pochodzeniem wpisanych co najmniej do księgi wstępnej;
5)	urodzić jedno źrebię w dwu kolejnych latach uczestnictwa w programie i odchować je co najmniej do wieku 2 miesięcy, źrebięta od klaczy objętych programem muszą być ocenione pod matkami na co najmniej 14 punktów w skali 20 punktowej;
6)	być kryte ogierami wybranymi przez właściciela spośród puli ogierów wskazanych przez prowadzącego księgę.

2. Zakres prowadzenia oceny wartości użytkowej niezbędny do realizacji programu

 Ocena wartości użytkowej przeprowadzona będzie zgodnie z przepisami obowiązującymi przy wpisie koni śląskich do księgi i będzie obejmowała:
-	ocenę rodowodu pod kątem wartości użytkowej i hodowlanej przodków,
-	ocenę zdrowotności na podstawie oględzin i wyników badań lekarskich,
-	ocenę budowy, na którą składa się wynik trzech pomiarów (wysokość w kłębie, obwód klatki piersiowej, obwód nadpęcia), ich wzajemny stosunek oraz ocena pokroju wyrażona w punktach bonitacyjnych w skali 100 punktowej- przy wpisie do księgi oraz po ukończeniu 5 roku życia. 
-	ocenę charakteru i temperamentu dokonana na podstawie opinii  przeprowadzającego próbę stacjonarną lub polową,
-	ocenę wartości rozpłodowej i jakości potomstwa uwzględniająca:
  1. daty pokryć,
  2. daty wyźrebień lub poronień, 
  3. nazwy i płeć urodzonych źrebiąt,
  4. ilość urodzonych źrebiąt po ogierze,
  5. jakość źrebiąt /typ rasowy, budowa i rozwój, zdrowie, ruch/,
  6. ilość potomstwa wpisanego do ksiąg,  7. wyniki własne konia i jego potomstwa, uzyskiwane w próbach użytkowości, przeprowadzonych zgodnie z obowiązującym “Programem hodowli koni rasy śląskiej” (załącznik)
	a) stacjonarnej dla ogierów i polowej dla klaczy	b) próbach w sporcie jeździeckim.

Ogiery rasy śląskiej wpisywane do ksiąg muszą z pozytywnym wynikiem ukończyć stacjonarną próbę zaprzęgową.

Kategorie ogierów:
Ogiery młode – w wieku 2,5 lat, po zdaniu  próby dzielności są wpisywane do ksiąg w kategorii III.
W wieku  5 lat,  ogier po którym opisano co najmniej 10 źrebiąt, których średnia ocen w skali 20 punktowej jest nie mniejsza niż 16 pkt,  może uzyskać kategorię II.           
Kategorię I może uzyskać ogier, który miał kategorię II, a w wieku co najmniej 7 lat pozostawił 9 potomków wpisanych do ksiąg.

3. Określenie wielkości populacji biorącej udział w programie

Wielkość populacji aktywnej koni rasy śląskiej, pomimo wprowadzenia ich na tradycyjne tereny hodowli koni małopolskich i wielkopolskich, jest mała, licząca w ostatnich  latach (1996 i 2001) około 2.500 klaczy i 500 ogierów.

Liczba ogierów i klaczy wpisana do ksiąg w 1996, 2002 i 2003 roku:			
1996 rok
						Klacze		       		Ogiery
					   G	           W	     	  G		  W
Hodowla prywatna     	            1.295          1.182	            297                    33
Hodowla państwowa  	                 98	               -                    170                    -
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
    		     Razem                    1.393          1.182                   467                    33

2002 rok
					         Klacze	 		    Ogiery
					G                   W                          G                    W
Hodowla prywatna		         1.045               578                       183                   2
Hodowla państwowa                            40                   -                       118                    -
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 		Razem                      1.085	          578                       301                    2

2003 rok
                                                                      Klacze                                            Ogiery
                                                               G                W                           G                  W
Hodowla prywatna                              990               538                      130                   1
Hodowla państwowa                             40                   -                       115                  -
                        Razem                       1030                538                      245                  1
              
Prowadzenie hodowli w tak małej populacji może spowodować ograniczenie puli genów.  Poza Polską, mającą  niewątpliwie największe pogłowie tej rasy, niewielkie ilości tych koni są utrzymywane przez hodowców w Niemczech, Danii i Holandii. Dlatego też należałoby zagranicznym organizacjom hodowlanym, zrzeszającym miłośników koni tej rasy, zaproponować współpracę i prowadzenie hodowli według polskiego programu hodowlanego. Międzynarodowa współpraca przy tak małej populacji, jest niezbędną dla umożliwienia wymiany materiału genetycznego.
Dla koni w starym typie śląskim, które poza sportem zaprzęgowym, gdzie są najbardziej przydatne, nie będą mogły konkurować z typem wierzchowym, należy stworzyć system wspierania i zachęcania hodowców tak, ażeby w pewnej części rekompensować im mniejszą opłacalność produkcji.

Według szacunków Polskiego Związku Hodowców Koni w masowym pogłowiu można wyróżnić konie w typie śląskim w ilości 5 % w stosunku do masowego pogłowia, które w 2003 roku wynosiło 320 tys. sztuk. 
Należy jednak założyć, że masowe pogłowie tego typu koni będzie ulegało zmniejszeniu, natomiast populacja aktywna będzie wzrastała poprzez działanie programu ochrony, którego stworzenie dla zachowania rasy rodzimej jest konieczne. 

Docelowo w Polsce dla pełnego bezpieczeństwa rasy powinno być około 5.000 klaczy tej rasy wpisanych do ksiąg. W tej liczbie 3.000 powinny stanowić klacze o typie starego konia śląskiego.
Pewna liczba klaczy o najcenniejszych rodowodach  powinna pozostawać w zasobach państwa. Liczba 200 takich klaczy gwarantowałaby bezpieczeństwo w rasie.  4.  Metody hodowlane

Stopnie selekcji i cechy poddawane selekcji:
Dla  rasy śląskiej  prowadzi się selekcję na  następujące cechy:  zdrowie, rozwój, przydatność rozpłodowa, charakter i temperament, maść, wykorzystanie paszy, wytrzymałość, dzielność sportową szczególnie w sporcie zaprzęgowym oraz wartość przodków.    

Ogiery rasy śląskiej są poddawane 5-stopniowej selekcji na podstawie następujących cech:
  I.   ocena źrebiąt – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;
II.   ocena roczniaków – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;
III.  ocena dwulatków – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;
IV. ocena wartości użytkowej po 30 dniowym stacjonarnym treningu lub próby dzielności w sporcie jeździeckim i wpis do ksiąg - ruch, wytrzymałość, charakter i  temperament, zdrowie;
V.  ocena wartości hodowlanej - ilość i jakość potomstwa.

Klacze rasy śląskiej są poddawane 5 stopniowej selekcji na podstawie następujących cech:
  I. ocena źrebiąt – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;	
 II. ocena roczniaków – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;
III. ocena dwulatków – typ, budowa i rozwój, zdrowie, ruch;
IV. polowa próba dzielności i wpis do ksiąg - ruch, charakter i temperament, ocena 
     przydatności rozpłodowej;				    
 V. ocena wartości hodowlanej - ilość i jakość potomstwa.

Metody szacowania wartości hodowlanej                        
Wartość hodowlana ogierów i klaczy będzie oceniana na podstawie wartości  przodków, wydajności własnej i potomstwa. Niezbędne będzie podjęcie próby stworzenia indeksów selekcyjnych dla wartości hodowlanej  w zakresie badanych cech.

a) sposób doboru zwierząt do kojarzeń
Umiarkowany chów krewniaczy poprzez skoncentrowanie prądów krwi może mieć znaczenie dla doskonalenia rasy. Należy dążyć do utrzymania zasłużonych rodów męskich oraz dążyć do precyzowania planu kojarzeń, zwłaszcza w ośrodkach o większej koncentracji materiału hodowlanego. 
Przewiduje się wytypowanie  klaczy i  ogierów o najcenniejszych rodowodach, spełniających
warunki rodowodowe konia śląskiego w starym typie i opracowanie dla tej populacji szczegółowego  planu kojarzeń, uwzględniającego dopuszczalne spokrewnienie w tej populacji. Właściciele koni,  objętych programem ochrony  będą dokonywali kojarzeń zgodnie z zaleceniami prowadzącego księgę.
W takim przypadku hodowcom rezygnację z wyższych dochodów uzyskiwanych za potomstwo bardziej przydatne sportowo, urodzone w wyniku kojarzenia z końmi pełnej krwi angielskiej, należy rekompensować dopłatami  do utrzymywania tych koni.

b) sposób wykorzystania materiału biologicznego
Nie przewiduje się szerokiego użycia materiału biologicznego. Jednakże w przypadku trudności w realizacji planu kojarzeń, wywołanych zbytnią odległością miejsca stacjonowania ogierów od miejsca stacjonowania klaczy należy korzystać z inseminacji, a materiał biologiczny powinien być produkowany i gromadzony w atestowanych stacjach produkcji nasienia. Przewiduje się uruchomienie w SO Książ punktu pobierania świeżego nasienia i dystrybucji wraz z usługą inseminacji.  Ma to na celu ułatwienie hodowcom korzystania z preferowanych ogierów.

c) zakres kriokonserwacji materiału biologicznego
W celu zabezpieczenia ciągłości linii męskich i żeńskich, w uzasadnionych przypadkach materiał biologiczny będzie gromadzony i przechowywany w postaci zamrożonego nasienia od wytypowanych ogierów. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, od wytypowanych dawczyń, pobierane będą również zarodki w celu ich zamrożenia. Zdeponowany materiał będzie stanowił rezerwową pulę genów.
Materiał biologiczny będzie zdeponowany i przechowywany w Banku Materiałów Biologicznych Instytutu Zootechniki.

Ogiery oraz klacze, od których będzie pozyskiwany, zamrażany i przechowywany materiał biologiczny typować będzie podmiot prowadzący księgę wspólnie z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działającą przy Instytucie Zootechniki.

Podstawy organizacyjne realizacji programu.

Programem ochrony zasobów genetycznych koni śląskich będą mogły być objęte klacze hodowli krajowej spełniające warunki określone w punkcie 1. Cele programu. Zasady wyboru klaczy do programu ochrony.  
Kwalifikacja  klaczy do udziału w programie będzie dokonywana przez podmiot odpowiedzialny za realizację programu na podstawie wniosku hodowcy, do którego załączony będzie wykaz klaczy znajdujących się w stadzie.

Przystępujący do programu posiadacz co najmniej trzech klaczy śląskich musi stosować dobre praktyki rolnicze i utrzymywać konie w warunkach zgodnych z przepisami o dobrostanie zwierząt. Klacze muszą być poddawane ocenie wartości użytkowej zaleconej przez prowadzącego księgę. Klacze muszą być użytkowane rozpłodowo i rodzić wartościowe potomstwo. Posiadacz klaczy każdego roku do 30 października składa prowadzącemu księgę sprawozdanie z wyźrebień i stanówki od 15 października roku poprzedniego do 15 października roku sprawozdawczego oraz załącza wyniki oceny źrebiąt pod matkami.
Przy rozpatrywaniu wniosku o uczestnictwo w programie ochrony uwzględniane są również:
-	warunki przyrodnicze ocenianego ośrodka;
-	warunki stajenne (całe zaplecze, stajnie, wybiegi, pastwiska);
-	warunki paszowe;
-	formy użytkowania koni ;
-	możliwość zapewnienia prawidłowej opieki i nadzoru nad końmi 

Podmiot odpowiedzialny za realizację programu w porozumieniu z Grupą Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni będzie corocznie prowadził weryfikację koni zakwalifikowanych do udziału w programie, pod kątem przestrzegania zasad określonych w programie. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w realizacji programu  klacze, których te nieprawidłowości dotyczą, mogą zostać wykluczone z programu.

Program ochrony zasobów genetycznych koni rasy śląskiej realizowany będzie wspólnie przez:
a)	hodowcę – właściciela koni,
b)	Polski Związek Hodowców Koni (PZHK) prowadzący księgi stadne dla koni rasy śląskiej,
c)	Instytut Zootechniki koordynujący działania w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Za realizację programu ochrony odpowiedzialny będzie Instytut Zootechniki i Polski Związek Hodowców Koni – zasady współpracy i zakres odpowiedzialności zostaną określone w porozumieniu zawartym pomiędzy tymi podmiotami. 

Zasady uczestnictwa hodowców w programie określa umowa zawarta pomiędzy hodowcą – właścicielem stada a podmiotem odpowiedzialnym za realizację programu.

Realizacja programu zgodnie z założeniami uwarunkowana będzie możliwościami zapewnienie środków finansowych na:
a)	częściowe pokrycie kosztów utrzymania zwierząt uczestniczących w programie,
b)	pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją (klaczy i ogierów z linii zagrożonych wyginięciem), w przypadku wystąpienia takiej konieczności,
c)	pokrycie kosztów gromadzenia i przechowywania materiału biologicznego, 
d)	częściowe pokrycie kosztów zakupu ogierów na punkty kopulacyjne;
e)	pokrycie kosztów badań grup krwi lub innych markerów genetycznych;
f)	prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji, dystansu genetycznego itp.;
g)	pokrycie kosztów prowadzenia promocji rasy. 
Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o pozyskanie środków finansowych na jego realizację za środków budżetowych przeznaczonych na dotacje przedmiotowe dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa, programów rolno-środowiskowych, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.

Nadzór nad realizacją oraz ocena efektywności działania programu
 
Nadzór nad realizacją programu ochrony zasobów genetycznych koni śląskich sprawować będzie Grupa Robocza ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki.
Grupa Robocza będzie okresowo dokonywać oceny efektywności działania programu poprzez analizę przebiegu realizacji jego celów, w szczególności w odniesieniu do:
-	liczby klaczy objętych programem oraz porównania pomiarów biometrycznych klaczy i ogierów (w cyklu trzyletnim),
-	porównywania wyników prób dzielności klaczy i ogierów (w cyklu rocznym);
-	badania jakości potomstwa w celu wnioskowania o wartości hodowlanej rodziców  (w cyklu rocznym);
-	liczebności całego aktywnego pogłowia koni rasy śląskiej (w cyklu sześcioletnim).

Opracowanie:
Janusz Lawin
Maria Jaszczyńska 
Iwona Tomczyk-Wrona
Ewelina Cześnik

Projekt programu został przyjęty przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych koni działająca przy Instytucie Zootechniki, na spotkaniu w dniu 16 września 2004 r. oraz Radę Naukową Instytutu Zootechniki na posiedzeniu w dniu 20 października 2004 r.

Akceptuję:

prof. dr hab. Jędrzej Krupiński
Dyrektor Instytutu Zootechniki