Załącznik nr 2 do Zarządzenia
			                                                                                          Nr 16/07 z dn. 1.06.2007 r.
Program ochrony zasobów genetycznych 
populacji gęsi 

1. Historia i uzasadnienie konieczności ochrony
Gęsi zatorskie (ZD-1) wytworzono z odmian gęsi krajowych: podkarpackich, garbonosych, suwalskich i pomorskich. Prace te rozpoczęto w Instytucie Zootechniki w 1956 r. pod kierunkiem prof. Heleny Bączkowskiej.   W 1961 r. stado zamknięto przed dopływem obcej krwi i selekcjonowano na masę ciała i nieśność gęsi. W 1967 r. stado przeniesiono do Zakładu Doświadczalnego Akademii Rolniczej w Krakowie. Do 1984 r. ptaki posiadały status stada zarodowego, a w latach 1985 - 1995 stada rezerwy materiału hodowlanego. Od 1996 r. zostały zaliczone do krajowych zasobów genetycznych populacji gęsi. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1961 r. 
Gęsi zatorskie cechuje duża wartość dietetyczna mięsa, mała ilość tłuszczu w tuszce i dobra jakość pierza. Nadają się bardzo dobrze do chowu przydomowego, który w swojej naturze jest ekologiczny. W sytuacji zagrożenia, wywołanego rozwojem dużych obiektów rolnych, gęsi te mogą uczestniczyć w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu Małopolski i zachowaniu środowiska przyrodniczego. Z uwagi na swoje pochodzenie gęś zatorska stanowi cenną populację do badań cytogenetycznych oraz zmienności genetycznej metodami genetyki molekularnej. Obecnie stado jest utrzymywane w Katedrze Hodowli Drobiu, Zwierząt Futerkowych i Zoohigieny Akademii Rolniczej w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi ZD-1 będzie obejmowała ok. 400 szt. w tym:  ok. 100 gęsiorów i ok. 300 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi biłgorajskie (Bi) zakupiono od drobnych rolników ze wsi koło Biłgoraja w 1971 i w 1973 r. Stado uzupełniono gęsiami biłgorajskimi ze zlikwidowanej fermy RZD w Uhrusku. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1971 r. Gęsi biłgorajskie cechuje dobra zdrowotność, wysoka wartość rzeźna (dobre umięśnienie i małe otłuszczenie tuszki), dobre wykorzystanie paszy na jednostkę produkcji i duży udział puchu w podskubach. Populacja ta może być przydatna w pracach zmierzających do uzyskania mieszańców towarowych.
Jedyne w kraju stado gęsi biłgorajskich do połowy 2006 r. utrzymywane było w Zakładzie Hodowli Drobiu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, a obecnie znajduje się w posiadaniu hodowcy indywidualnego w Puchaczowie woj. lubelskie. 
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Bi będzie obejmowała ok. 225 szt. w tym: ok. 55 gęsiorów i ok. 170 gęsi reprodukcyjnych. 
Gęsi lubelskie (Lu) zakupiono w liczbie 328 szt. we wsiach Horodyszcze, Rachanie i innych na południu Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w latach 1973 do 1974, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1975 r. i oceniano od 1977 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1977 r. Gęsi lubelskie cechuje dobra zdrowotność i odporność na niekorzystne warunki środowiska, bardzo dobre umięśnienie i małe otłuszczenie oraz dobrze ukształtowana tuszka. Nadają się one bardzo dobrze do chowu przydomowego, wykazują bowiem dużą żerność, dobrze wykorzystują paszę, bardzo dobrze wysiadują jaja i wodzą pisklęta. Z uwagi na bardzo dobre umięśnienie tuszki mogą być używane do tworzenia mieszańców potrójnych lub poczwórnych o zwiększonej mięsności. Gęsi te mogą odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu Lubelszczyzny i zachowania środowiska naturalnego. Z uwagi na swoje pochodzenie gęsi lubelskie stanowią cenną populację do badań nad polimorfizmem białek surowicy krwi oraz do prac hodowlanych. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego (PIB) w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Lu będzie obejmowała ok. 194 szt. w tym:  ok. 52 gęsiorów i ok. 142 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi kieleckie (Ki) zakupiono w liczbie 343 szt. we wsiach Marianów, Boduszów i innych na południu Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w 1973 r., włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1974 r. i oceniano od 1976 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1976 r. Uzasadnienie konieczności objęcia tej populacji programem ochrony jest podobne jak dla gęsi lubelskich i obejmuje nie tylko walory użytkowe, w tym dużą odporność na niekorzystne warunki środowiska, bardzo dobre umięśnienie i małe otłuszczenie, ale także korzystne dla chowu drobnotowarowego cechy reprodukcyjne. Gęsi te mogą odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej tradycyjnej kultury regionu Kielecczyzny. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ki będzie obejmowała ok. 201 szt. w tym:  ok. 53 gęsiorów i ok. 148 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi podkarpackie (Pd) zakupiono w liczbie 298 szt. we wsiach Grabówka, Końskie i innych na południu Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w latach 1973 do 1974, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1975 r. i oceniano od 1977 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1977 r. Uzasadnienie konieczności objęcia tej populacji programem ochrony jest podobne jak dla innych lokalnych odmian gęsi i obejmuje nie tylko walory użytkowe, w tym dużą odporność na niekorzystne warunki środowiska, bardzo dobre umięśnienie i małe otłuszczenie, ale także korzystne dla chowu drobnotowarowego cechy reprodukcyjne. Gęsi te mogą odegrać znaczną rolę w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu Podkarpacia. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Pd będzie obejmowała ok. 197 szt. w tym:  ok. 52 gęsiorów i ok. 145 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi kartuskie (Ka) zakupiono w liczbie 188 szt. we wsiach Miradzewa, Stryszej Budy i innych na północy Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w latach 1974 do 1975, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1976 r. i oceniano od 1976 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1976 r. Gęsi kartuskie cechuje dobra zdrowotność i odporność na niekorzystne czynniki środowiska, bardzo dobre umięśnienie tuszki przy jej niewielkim otłuszczeniu, mocna budowa ciała i dobre wykorzystanie paszy na jednostkę produkcji. Nadają się dobrze do chowu w dużych i małych stadach. Z uwagi na wysoką zdolność kombinacyjną i walory mięsne mogą być używane do tworzenia mieszańców potrójnych lub poczwórnych. Mogą odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu Polski północnej i zachowaniu środowiska naturalnego. Stanowią cenną populację do badań i prac hodowlanych.
Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ka będzie obejmowała ok. 180 szt. w tym:  ok. 45 gęsiorów i ok. 135 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi rypińskie (Ry) zakupiono w liczbie 332 szt. we wsiach Skudzawy, Ruda i innych na północy Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w latach 1974 do 1975, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1976 r. i oceniano od 1976 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1976 r. Uzasadnienie konieczności objęcia tych populacji programem ochrony jest podobne jak dla gęsi kartuskich i obejmuje nie tylko walory użytkowe, w tym dobrą zdrowotność i odporność na niekorzystne warunki środowiska, bardzo dobre cechy mięsne i wykorzystanie paszy, ale także przydatność do tworzenia mieszańców użytkowych. Mogą też odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu Polski północnej. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ry będzie obejmowała ok. 197 szt. w tym:  ok. 52 gęsiorów i ok. 145 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi suwalskie (Su) zakupiono w liczbie 249 szt. we wsiach Krejwiany, Wojtokiemie i innych na północy Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w latach 1974 do 1975, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1976 r. i oceniano od 1976 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1976 r. Uzasadnienie konieczności objęcia tych populacji programem ochrony jest podobne jak dla gęsi kartuskich i obejmuje nie tylko walory użytkowe, w tym dobrą zdrowotność i odporność na niekorzystne warunki środowiska, bardzo dobre cechy mięsne i wykorzystanie paszy, ale także przydatność do tworzenia mieszańców użytkowych. Mogą one odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej tradycyjnej kultury regionu Polski północnej. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Su będzie obejmowała ok. 210 szt. w tym:  ok. 54 gęsiorów i ok. 156 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi garbonose (Ga) zakupiono w liczbie 44 szt. w gospodarstwach południowo-wschodniej Polski. Poddane ocenie zdrowia i pokroju w 1977 r., włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1978 r. i oceniano od 1978 r. pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1978 r. Gęsi garbonose cechuje dobra zdrowotność i odporność na niekorzystne warunki środowiska, niewielkie otłuszczenie oraz bardzo dobre wskaźniki lęgu jaj i wylęgu piskląt. Nadają się do chowu w dużych i małych stadach. Posiadają wysoką zdolność kombinacyjną z innymi rodami gęsi i mogą być używane do tworzenia mieszańców. Mogą odegrać dużą rolę w zachowaniu cennej, tradycyjnej kultury regionu południowo-wschodniej Polski i zachowaniu środowiska naturalnego. Stanowią też cenną populację do badań naukowych i prac hodowlanych.
Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ga będzie obejmowała ok. 209 szt. w tym:  ok. 55 gęsiorów i ok. 154 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi pomorskie (Po) selekcjonowane w Polsce od 1963 r. zakupiono w liczbie 140 gęsiorów i 240 gęsi w fermie zarodowej Mały Klincz w 1981 r. Poddane ocenie zdrowia i pokroju, włączono do zasobów genetycznych populacji gęsi w 1982 r. i od tego czasu oceniano pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1982 r. Gęsi pomorskie są populacją ujednoliconą, wyróżniają je dobra zdrowotność i odporność na niekorzystne warunki środowiska, dobrze umięśniona część piersiowa tuszki i jej prawidłowy kształt oraz wysokie wskaźniki reprodukcji. Nadają się bardzo dobrze do chowu w dużych i małych stadach. Kwoczenie nie występuje u wszystkich gęsi. Z uwagi na wysoką zdolność kombinacyjną i walory mięsne tuszki, używane są do tworzenia mieszańców. Mogą odegrać dużą rolę w zachowaniu tradycyjnej kultury na Pomorzu i zachowaniu środowiska naturalnego. Stanowią też cenną populację do badań naukowych i prac hodowlanych. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Po będzie obejmowała ok. 205 szt. w tym:  ok. 55 gęsiorów i ok. 150 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi romańskie (Ro) zakupiono w Danii z firmy Danish Poultry Houses w 1978 r. Materiał pochodził ze stada rodzicielskiego gęsi i wyróżniał się wysokimi wskaźnikami reprodukcji, dobrym umięśnieniem i małym otłuszczeniem. Nadawał się bardzo dobrze do krzyżowania towarowego z innymi gęsiami. Do zasobów genetycznych populacji gęsi włączono je w 1980 r. Od tej chwili podlegają ocenie cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1980 r. Jest to jedna z nielicznych w Europie, a jedyna w Polsce populacja tej rasy, która jest zagrożona wyginięciem. Ptaki są odporne na niekorzystne wpływy warunków środowiskowych. Mają dużą masę ciała, a część piersiowa tuszki jest dobrze umięśniona. Nadają się do chowu w dużych stadach i do tworzenia mieszańców towarowych potrójnych i poczwórnych. Stanowią bardzo cenny materiał badawczy i hodowlany. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ro będzie obejmowała ok. 220 szt. w tym:  ok. 57 gęsiorów i ok. 163 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi Landes (LsD-01) zakupiono we Francji za pośrednictwem firmy GAEC Grimaud Fréres Montfaucon w 1986 r. Gęsi wyróżniały bardzo dobre wskaźniki reprodukcji, mocna budowa ciała oraz charakterystyczny kształt tuszki. Nadawały się dobrze do krzyżowania towarowego. Do zasobów genetycznych populacji gęsi włączono je w 1991 r. i od tej pory podlegają ocenie cech reprodukcyjnych i mięsnych. Dokumentacja hodowlana prowadzona jest od 1992 r. Gęsi stanowią populację ujednoliconą, wyróżniają je dobra zdrowotność i wysokie wartości cech reprodukcyjnych. Nadają się bardzo dobrze do chowu w dużych stadach i do tworzenia mieszańców towarowych. Stanowią też cenny materiał do pracy hodowlanej i badań. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi LsD-01 będzie obejmowała ok. 244 szt. w tym:  ok. 63 gęsiorów i ok. 181 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi słowackie (Sł) selekcjonowane w Polsce od połowy lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, zakupiono w liczbie 140 gęsiorów i 220 gęsi w fermie zarodowej Mały Klincz w 1981 r. Gęsi wyróżnia bardzo dobra nieśność oraz wskaźniki zapłodnienia jaj i wylęgu piskląt. Ponadto cechuje je dobre umięśnienie i drobnowłóknistość mięsa. Nadają się bardzo dobrze do krzyżowania towarowego. Do zasobów genetycznych populacji gęsi włączono je w 1982 r. i odtąd podlegają ocenie cech reprodukcyjnych i mięsnych. O tego czasu prowadzona jest dokumentacja hodowlana. Jest to jedna z nielicznych w Europie, a jedyna w Polsce populacja tej rasy. Gęsi nadają się bardzo dobrze do chowu w dużych stadach i do tworzenia mieszańców towarowych. Stanowią bardzo cenny materiał hodowlany i badawczy. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Sł będzie obejmowała ok. 256 szt. w tym:  ok. 63 gęsiorów i ok. 193 gęsi reprodukcyjnych. 

Gęsi kubańskie (Ku) wywodzące się od łabędziowej gęsi chińskiej (Cygnopsis cygnoides) – sprowadzono do Polski w 1977 r. z fermy zarodowej w Krasnodarze (Rosja). Po przeprowadzeniu oceny cech reprodukcyjnych i mięsnych oraz przydatności do tworzenia mieszańców, gęsi kubańskie włączono do stad rezerwy hodowlanej. W kraju gęsi kubańskie były przez wiele pokoleń selekcjonowane na cechy reprodukcyjne. Ptaki te cechują znaczne wartości cech użytkowych zwłaszcza cech reprodukcyjnych, bardzo dobra zdolność kombinacyjna z innymi populacjami gęsi oraz dobre przystosowanie do krajowych warunków środowiskowo - kilimatycznych. Nadają się do chowu tak w dużych jak i małych stadach oraz stanowią cenną populację do badań i prac hodowlanych. Obecnie stado jest utrzymywane w Stacji Zasobów Genetycznych Drobiu Wodnego w Dworzyskach, należącej do Instytutu Zootechniki – PIB w Krakowie.  
Planuje się, że w 2007 r. realizacja programu ochrony zasobów genetycznych gęsi Ku będzie obejmowała ok. 369 szt. w tym:  ok. 80 gęsiorów i ok. 289 gęsi reprodukcyjnych. 

Wszystkie przedstawione powyżej rasy i odmiany gęsi stanowią bardzo cenny element różnorodności genetycznej tego gatunku, która w ostatnich latach bardzo się zmniejszyła w wyniku intensyfikacji produkcji. Populacje pochodzące z importu utrzymywane są w Polsce od wielu pokoleń; bardzo dobrze dostosowały się do krajowych warunków środowiska i  żywienia oraz mają duże znaczenie dla naszej hodowli gęsi.

2.	Cel programu

Celem programu jest: 
1.	Zachowanie poszczególnych populacji gęsi i zwiększenie ich liczebności docelowo do minimum: 
-	Lubelska (Lu), Kielecka (Ki), Podkarpacka (Pd), Kartuska (Ka), Rypińska (Ry), Suwalska (Su),  Garbonosa (Ga), Romańska (Ro),  Pomorska (Po),  Słowacka (Sł), Landes (LsD)  250 sztuk samców i samic w każdej rasie,
-	Kubańska (Ku), Biłgorajska (Bi), Zatorska (ZD-1) 400 sztuk samców i samic w każdej rasie.
Dążenie do zwiększania wielkości populacji ograniczy możliwości wystąpienia niepożądanego zinbredowania i efektu dryftu genetycznego, a w przypadku zdarzeń losowych ochroni populację przed wyginięciem. 
2.	Utrzymanie istniejącej zmienności genetycznej.
3.	Zachowanie cech specyficznych dla poszczególnych populacji.

3. Wzorce populacji gęsi

Gęsi zatorskie (ZD-1) - upierzenie białe, łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, nogi mocne szeroko rozstawione, szyja dosyć długa smukła, tułów szeroki, lekko wypukły i dosyć długi. Na brzuchu może występować fałda tłuszczowa. Tęczówka oka niebieska. Masa ciała 11-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4200 - 4700 g, gęsi ok. 3900 - 4400 g, a nieśność ok. 35 - 45 jaj.

Gęsi biłgorajskie (Bi) - upierzenie białe, łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, nogi mocne krótkie, szyja dosyć długa, dobrze umięśniona, proporcjonalna do wielkości ptaka, zgrabna i delikatna głowa oraz harmonijna budowa ciała. Masa ciała 11-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 3500 - 4250 g, gęsi ok. 3100 - 3800 g, a nieśność  ok. 30 - 49 jaj.

Gęsi lubelskie (Lu) - upierzenie przeważnie białe (występują też osobniki łaciate), łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, krępa i zwarta budowa ciała, szeroka pierś, delikatna i dosyć krótka szyja, głowa zgrabna i delikatna oraz harmonijna budowa ciała. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4100 - 4300 g, gęsi ok. 3600 - 3800 g, a nieśność ok. 16 - 24 jaj.

Gęsi kieleckie (Ki) - upierzenie białe, łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, krępa i zwarta budowa ciała, dobrze ukształtowana pierś, delikatna i niezbyt długa szyja, głowa zgrabna i delikatna oraz harmonijna budowa ciała. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4000 - 4250 g, gęsi ok. 3400 - 3600 g, a nieśność ok. 14 - 17 jaj.

Gęsi podkarpackie (Pd) - upierzenie przeważnie białe (występują też osobniki łaciate), łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, krępa i zwarta, ale harmonijna budowa ciała, delikatna dosyć krótka szyja, głowa zgrabna i delikatna. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 3900 - 4300 g, gęsi ok. 3600 - 3750 g, a nieśność ok. 19 - 26 jaj.

Gęsi kartuskie (Ka) - upierzenie przeważnie białe (dosyć często występują też osobniki łaciate), łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, szyja stosunkowo krótka, dobrze umięśniona, nogi krótkie szeroko rozstawione, grzbiet zaokrąglony szeroki i dosyć długi tułów. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4400 - 4900 g, gęsi ok. 3800 - 4300 g, a nieśność ok. 23 - 27 jaj.

Gęsi rypińskie (Ry) - upierzenie przeważnie białe (występują też osobniki o pojedynczych szarych piórach), łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, szyja stosunkowo krótka, dobrze umięśniona, nogi niezbyt długie mocne, szeroko rozstawione, tułów dosyć długi i zaokrąglony grzbiet. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4200 - 4600 g, gęsi ok. 3800 - 4000 g, a nieśność ok. 23 - 31 jaj.

Gęsi suwalskie (Su) - upierzenie przeważnie białe (czasem występują osobniki łaciate lub siodłate), łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, szyja długa, dosyć gruba u nasady, głowa mała, dziób i nogi krótkie, tułów krępy niezbyt długi. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4000 - 4900 g, gęsi ok. 3700 - 4300 g, a nieśność ok. 30 - 39 jaj.

Gęsi garbonose (Ga) - upierzenie białe lub łaciate, łapy i dziób barwy czerwono-pomarańczowej lub żółtopomarańczowej, głowa kształtu owalnego, u nasady dzioba w kierunku czoła wyrostek czołowy, silnie zaznaczone zwisające podgardle, długa szyja w kształcie litery S, tułów zaokrąglony, stosunkowo krótki, pionowo wyprostowany, pierś wypukła, często wysoko osadzona, grzbiet po bokach zaokrąglony, obniżony w kierunku ogona. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4100 - 4400 g, gęsi ok. 3600 - 3900 g, a nieśność ok. 41 - 54 jaj.

Gęsi pomorskie (Po) - upierzenie białe, łapy i dziób barwy pomarańczowo-czerwonej, szyja osadzona prostopadle dosyć długa, pierś pełna, kulista i szeroka, grzbiet długi, szeroki i zaokrąglony, brzuch pełny z pojedynczym fałdem tłuszczowym, nogi mocne, szeroko rozstawione. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4300 - 4700 g, gęsi ok. 3800 - 4100 g, a nieśność ok. 34 - 46 jaj.

Gęsi romańskie (Ro) - upierzenie białe, dziób barwy pomarańczowej, nogi czerwono-pomarańczowe, szyja smukła dosyć długa, głowa mała, pierś pełna i wypukła, grzbiet długi i łagodnie zaokrąglony po bokach, brzuch szeroki pełny, często z dobrze rozwiniętym podwójnym fałdem tłuszczowym, nogi mocne szeroko rozstawione. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4600 - 5000 g, gęsi ok. 4000 - 4300 g, a nieśność ok. 31 - 42 jaj.

Gęsi landes (LsD-01) - upierzenie głowy, szyi i grzbietu szare, boki tułowia i brzuch białe, głowa duża, dziób mocny barwy ciemno-czerwonej, krótka i silna szyja, pełna pierś, brzuch szeroki i głęboki z dobrze rozwiniętym podwójnym fałdem tłuszczowym, nogi bardzo silne, szeroko rozstawione, barwy ciemno-czerwonej. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 5400 - 5600 g, gęsi ok. 4600 - 4800 g, a nieśność ok. 44 - 50 jaj.

Gęsi słowackie (Sł) - upierzenie białe, dziób i nogi barwy pomarańczowo-czerwonej, szyja długa, mocna, dobrze umięśniona, głowa i dziób średniej wielkości, harmonijna budowa ciała, pierś pełna, kulista, szeroka, grzbiet długi, szeroki, zaokrąglony, tułów długi, lekko spionowany, brzuch pełny z pojedynczym fałdem tłuszczowym, nogi dosyć długie, mocne i szeroko rozstawione. Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4500 - 4800 g, gęsi ok. 3750 - 3900 g, a nieśność ok. 40 - 50 jaj.

Gęsi kubańskie (Ku) - upierzenie szaro-brązowe z ciemną pręgą biegnącą przez tył głowy, szyję i tułów, dziób czarny, nogi koloru ciemno-czerwonego, a czasem czarnego, głowa  owalna z charakterystycznym wyrostkiem czołowym zaczynającym się u nasady dzioba i biegnącym wyżej ku części twarzowej, długa szyja w kształcie litery S przypominająca szyję łabędzia, tułów dość krótki, zaokrąglony, pionowo wyprostowany, pierś wypukła, często wysoko osadzona, grzbiet po bokach zaokrąglony, obniżony w kierunku ogona.  Masa ciała 12-tygodniowych gęsiorów wynosi ok. 4000 – 4300 g, gęsi ok. 3500 – 3700 g, a nieśność ok. 47 – 64 jaj.
4.	Zakres prowadzenia oceny wartości użytkowej niezbędny do realizacji programu 

Ocena wartości użytkowej prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Ocena wartości użytkowej rodu (linii hodowlanej) gęsi obejmuje:
1)	 określenie masy ciała ptaków (samców i samic) w 8. i 11. lub 8. i 12. tygodniu życia,
2)	 ustalenie długości mostka, mierzonej wzdłuż całej długości mostka w 11. lub 12. tygodniu życia,
3)	 ustalenie grubości mięśnia piersiowego, mierzonej po lewej stronie ciała w 11. lub 12. tygodniu życia,
4)	 ustalenie wskaźnika przeżywalności ptaków (samców i samic) w czasie wychowu,
5)	 ustalenie liczby zniesionych jaj od 29. tygodnia życia i przez trzy następne lata produkcji,
6)	 określenie masy jaja kontrolowanej przez dwa tygodnie, od 47. tygodnia życia,
7)	 ustalenie procentowego wskaźnika zapłodnienia jaj w każdym sezonie,
8)	 ustalenie procentowego wskaźnika wylęgowości  z jaj nałożonych w każdym sezonie,
9)	 ustalenie procentowego wskaźnika przeżywalności ptaków (samców i samic)  w czasie produkcji.

5. Metody hodowlane:  

a) sposób doboru ptaków do kojarzeń

Gęsi zatorskie (ZD-1): wybór osobników do rozpłodu będzie odbywał się losowo, bez stosowania selekcji pod względem cech użytkowych, a jedynie pod względem pokroju (zgodność ze wzorcem rodu) i zdrowotności. W celu odtworzenia populacji raz na trzy lata zestawionych będzie 20 stadek, z których każde składać się będzie z 1 gęsiora i 6 gęsi. Warunkiem kojarzenia osobników jest brak ich spokrewnienia w dwóch poprzednich pokoleniach. Metoda ta pozwoli na utrzymanie współczynnika inbredu na niskim poziomie. Uzyskane potomstwo będzie indywidualnie znakowane oraz poddawane ocenie wartości użytkowej w odniesieniu do cech mięsnych i nieśnych. 

Gęsi biłgorajskie (Bi): w stadzie gęsi zestawianych będzie 16-20 stadek, liczących każde po 3-5 gęsiorów (rodzeństwo lub półrodzeństwo) i 13-15 gęsi (rodzeństwo lub półrodzeństwo). Warunkiem kojarzenia osobników jest brak ich spokrewnienia w dwóch poprzednich pokoleniach. Metoda ta pozwoli na utrzymanie współczynnika inbredu na niskim poziomie. Wybór osobników do rozpłodu będzie odbywał się losowo, bez stosowania selekcji pod względem cech użytkowych, a jedynie pod względem pokroju (zgodność ze wzorcem rodu) i zdrowotności. W trzecim roku użytkowania pozyskiwane będzie potomstwo do odtworzenia populacji gęsi. Uzyskane potomstwo będzie indywidualnie znakowane oraz poddawane ocenie wartości użytkowej w odniesieniu do cech mięsnych i nieśnych. 

We wszystkich pozostałych populacjach do kojarzeń wybierane będą gęsi zdrowe o prawidłowej budowie ciała. Gęsi kojarzone będą losowo, w czterech stadach (a, b, c, d). Gęsiory i gęsi zestawiane będą w proporcji płci 1:4, przy czym w uzasadnionych przypadkach dopuszcza się zestawienie w proporcji 1:3.  W czwartym roku użytkowania pozyskiwane  będzie potomstwo w celu odtworzenia populacji gęsi. Na okres następnych czterech lat  zestawi  się  gęsiory ze stada „a” z  gęsiami „b”, gęsiory „b” z gęsiami „c” itd., a więc  obowiązywać  będzie  zasada rotacji   reproduktorów co pozwoli ograniczyć inbred. Do  remontu stada  wybierane będą gęsi zdrowe, bez wad budowy i fenotypowo zgodne z wzorcem rodu. Dopuszcza się możliwość dodatkowej reprodukcji gęsi w obrębie podgrup w okresie czteroletniego użytkowania stada, przy czym do odtworzenia populacji będzie brane potomstwo tylko od gęsi czteroletnich. 

b) sposób wykorzystania materiału biologicznego, piskląt i gęsi dorosłych
Materiał biologiczny (jaja wylęgowe), pisklęta i gęsi dorosłe będzie sprzedawany odbiorcom indywidualnym utrzymującym małe stada towarowe i placówkom badawczym dla celów naukowych. Zasoby genetyczne populacji gęsi będą wykorzystywane w programach badawczych do tworzenia nowych rodów i mieszańców użytkowych o udoskonalonych cechach mięsnych.

c) zakres kriokonserwacji materiału biologicznego 
Do czasu opanowania techniki przechowywania zarodków ptaków lub komórek jajowych w ciekłym azocie, nie widzi się możliwości ochrony ex-situ i przechowywania materiału biologicznego.

6.  Podstawy organizacyjne realizacji programu

Programem ochrony zasobów genetycznych gęsi mogą być objęte ptaki/stada danego rodu poddane ocenie wartości użytkowej zgodnie z obowiązującymi przepisami, które:
•	spełniają warunki wpisu do księgi zwierząt hodowlanych danego rodu;
•	charakteryzują się fenotypem zgodnym ze wzorcem rodu.

Objęcie nowego rodu programem ochrony dokonywane będzie po uzyskaniu akceptacji Grupy Roboczej ds. ochrony zasobów genetycznych drobiu i zatwierdzeniu przez Dyrektora Instytutu Zootechniki - PIB. 

W realizacji programu uczestniczą:
•	hodowcy – właściciele stad chronionych populacji gęsi,
•	podmioty prowadzące księgi zwierząt hodowlanych dla chronionych populacji gęsi,
•	Krajowa Rada Drobiarstwa - Izba Gospodarcza prowadząca ocenę wartości użytkowej gęsi, 
•	Instytut Zootechniki – PIB realizujący lub koordynujący działania w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Za realizację programu odpowiedzialny jest podmiot prowadzący księgę zwierząt hodowlanych dla danego rodu. Koordynację działań w zakresie ochrony zasobów genetycznych gęsi sprawuje Instytut Zootechniki – PIB, zgodnie z Rozporządzeniem MRiRW (Dz. U. z 2004 r. Nr 152, poz. 1604). 

Zasady uczestnictwa hodowców w programie określa umowa zawarta pomiędzy hodowcą – właścicielem stada a podmiotem prowadzącym księgę.

Realizacja programu zgodnie z założeniami uwarunkowana będzie możliwościami zapewnienia środków finansowych na:
a)	pokrycie kosztów utrzymania ptaków w stadach uczestniczących w  programie;
b)	pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją, w przypadku wystąpienia takiej konieczności;
c)	opracowanie metody ochrony ex-situ i utworzenie banków genów.

Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o pozyskanie środków finansowych na jego realizację ze środków budżetowych, programów rolno-środowiskowych, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.

W celu wspomagania realizacji programu mogą być podejmowane  działania dodatkowe takie jak:
a)	prowadzenie badań naukowych dotyczących charakterystyki populacji, a także  markerów genetycznych i polimorfizmu białek surowicy krwi, rozpoznania specyficznych cech biologicznych oraz przydatności chronionych rodów do wytworzenia mieszańców użytkowych;
b)	wspieranie działań związanych z promowaniem produktu markowego;
c)	 promowanie utrzymywania populacji chronionych w gospodarstwach      drobnotowarowych, szczególnie ekologicznych i agroturystycznych; 

7. Ocena realizacji i efektywności działania programu

Ocenę realizacji i efektywności działania  programu ochrony będzie sprawować powołana przez Dyrektora Instytutu Zootechniki – PIB Grupa Robocza ds. ochrony zasobów genetycznych drobiu. 
Grupa Robocza będzie dokonywać oceny efektywności działania programu poprzez analizę przebiegu realizacji celów programu, szczególnie w odniesieniu do:
-	corocznej analizy liczebności poszczególnych populacji,
-	okresowej analizy wyników oceny użytkowości.

Opracowanie programu: prof.  dr  hab.  Juliusz  Książkiewicz,   dr inż.  Jolanta  Calik, 
                                         dr  inż.  Grzegorz  Szukalski, dr  hab. Ewa Kapkowska prof. - AR.

Konsultacje:,  mgr inż. Maria Jaszczyńska. 

Program został pozytywnie zaopiniowany przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych drobiu na spotkaniu w dniu 28 listopada 2006 r. oraz przyjęty przez Radę Naukową Instytutu Zootechniki – PIB na posiedzeniu w dniu 22 marca 2007 r.

Wprowadzono zarządzeniem
Dyrektora Instytutu Zootechniki
Państwowego Instytutu Badawczego
Nr 16/07 z dnia 1 czerwca 2007 r.