Prof. dr hab. Juliusz Książkiewicz
Dział Genetyki i Hodowli Zwierząt
Instytut Zootechniki w Krakowie

MINIKACZKA –HISTORIA POWSTANIA I CHARAKTERYSTYKA

W kraju utrzymuje się kilkanaście odmian regionalnych i ras gęsi zaliczonych do światowych zasobów genetycznych, które objęte są programem ochrony bioróżnorodności. Natomiast kaczki na tym tle prezentują się niezwykle skromnie, gdyż na rodzime zasoby stad zachowawczych objętych programem ochrony składają się zaledwie dwie populacje tj. Minikaczki i kaczki Pekin P33. Utrzymywane są one w Instytucie Zootechniki, zgodnie z krajowym hodowlanym programem ochrony. Stada te, ze względu na swoje walory użytkowe i unikalność, podobnie jak gęsi, zostały zaliczone przez FAO do polskich zasobów genetycznych zwierząt podlegających ochronie i wpisane na światową listę takich zwierząt (World Watch List, 2000).
Minikaczki mają już swoją kilkudziesięcioletnią historię, którą chciałbym w tym artykule PT Czytelnikom przybliżyć.
Idea tworzenia i produkcji małych kaczek znana jest w świecie od dawna. Zainteresowanie konsumentów takimi ptakami warunkuje głównie duża wartość kulinarna i lepsza podzielność małej tuszki na dwie porcje, a także przydatność do opiekania na rożnie. Tuszki patroszone Minikaczek, ważące poniżej jednego kilograma, odznaczają się stosunkowo dużą zawartością mięśni piersiowych, dobrą jakością mięsa o doskonałych walorach smakowych i niewielkim otłuszczeniu w porównaniu z brojlerami kaczek o dużej masie ciała tj. wynoszącej ok. 3 kg. Tuszki małych kaczek są szczególnie poszukiwanym asortymentem do licznych, zwłaszcza w większych miastach, restauracji o charakterze orientalnym, najczęściej chińskich i wietnamskich.
Znane firmy europejskie, które zajmują się produkcją i sprzedażą piskląt kaczych, oprócz brojlerów o dużej masie ciała, uzyskanych poprzez kojarzenia kaczek typu Pekin, oferują mniejsze kaczki, o brązowym upierzeniu, które powstają z kojarzeń różnych ras z kaczką Khaki Campbell. Te małe ptaki, uzyskujące w 7-tygodniu życia masę ciała od 1,3 do 2,2 kg, są produkowane na eksport do krajów, w których konsumenci preferują małe i chude kaczki o ciemnym upierzeniu. Odbiorcami są głównie kraje azjatyckie, a w Europie - Niemcy i Francja. We Francji takie kaczki są produktem delikatesowym, sprzedawanym często jako tuszki nie opierzone. Znana angielska firma handlowa oferuje również pisklęta nadające się do krótkiego odchowu, trwającego tylko 47 dni, gwarantując uzyskanie ptaków o średniej masie ciała 1,9 kg, a po wypatroszeniu 1,4 kg. Istnieją również firmy skandynawskie, które reklamują się produkcją biało upierzonych kaczek o masie ciała 1,3 kg i masie tuszki patroszonej 0,9 kg, a także małych kaczek kolorowych, wytworzonych z udziałem dzikiej kaczki krzyżówki, które w 8-tygodniu życia osiągają masę ciała 1,2 kg, a masę tuszki 0,8 kg.
Prace nad wytworzeniem populacji małych kaczek przebiegały, jak wynika ze światowej literatury przedmiotu, w dwóch kierunkach. Pierwszy kierunek zmierzał do wytworzenia małego ptaka w rezultacie krzyżowania ras o małych wymiarach ciała, przede wszystkim dzikich kaczek krzyżówek (Anas platyrhynchos L.), kaczek Khaki Campbell, Biegusów i Orpingtonów lub poprzez krzyżowanie w/w ras z kaczkami typu Pekin. Drugi kierunek był realizowany w oparciu o modyfikację genomu kaczki o dużej masie, poprzez krzyżowanie z kaczorami wykazującymi gen karłowatości, oznaczony jako dw czyli dwarf (Rudolph i Hoppe, 1972). Mieszańce oceniano nie tylko pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych, lecz brano również pod uwagę barwę upierzenia. Białe ubarwienie upierzenia jest cechą recesywną (allel c), występującą u kaczek Pekin, Aylesbury, Campbell, Orpington i Biegusów, ale także u białych kaczek karłowatych.
Jak podaje Lühmann (1967) w celu uzyskania przydatnej do produkcji, lżejszej i dobrze umięśnionej kaczki rzeźnej krzyżowano Biegusy lub Khaki Campbell z dzikimi kaczkami lotnymi. Po przeprowadzeniu badań tempa wzrostu wszystkich ptaków użytych do mieszańcowania okazało się, że kaczki lotne osiągnęły dojrzałość ubojową już w 7-tygodniu życia, przy średniej masie 0,95 kg, a pozostałe rasy w 8-tygodniu życia, przy średniej masie 1,25 kg. Ponadto, niewątpliwą zaletą kaczki lotnej był znacznie większy udział mięśni piersiowych w tuszce w porównaniu do kaczek ras hodowlanych.
Z początkiem lat 70-tych ubiegłego wieku prace nad wytworzeniem małej kaczki były prowadzone również w Instytucie Drobiarstwa w Ivance nad Dunajem (obecnie Republika Czeska). Wyprowadzono tam nowy typ małych kaczek kojarząc kaczki Pekin, Khaki Campbell i dzikie krzyżówki. Uzyskane mieszańce osiągnęły w 7-tygodniu życia masę ciała ok. 1,5 kg, a ich tuszki odpowiednio ok. 1 kg. Były one dobrze umięśnione i wykazywały małe otłuszczenie. Dokładne postępowanie metodyczne dotyczące schematów kojarzeń ptaków użytych do wytworzenia czeskiej Minikaczki opisał Staško (1980). Z opisu tego wynika, że mieszańce F1 o ciemnym upierzeniu, uzyskane z kojarzenia kaczorów kaczki krzyżówki Anas platyrhynchos z kaczkami Khaki Campbell, skojarzono z białymi kaczorami pochodzącymi z własnej linii syntetycznej. Z kolei mieszańce F2 kojarzono między sobą uzyskując 75% ciemno-, a 25% biało- upierzonego potomstwa. W następnych pięciu pokoleniach prowadzono selekcję zmierzającą do ujednolicenia typu i poprawy cech reprodukcyjnych. W pokoleniu F9 u kaczorów i kaczek nastąpiła stabilizacja średniej masy ciała na poziomie ok. 1,5 kg.
Drugi kierunek badań, w którym prowadzono prace z wykorzystaniem genu karłowatości, zaowocował uzyskaniem mieszańców o różnym udziale kaczki karłowatej (Rudolph i Hoppe, 1972). W kolejnych generacjach mieszańców F1 do F7, udział kaczki karłowatej zwiększał się z 12,5 do 62,5 %, a średnia masa tuszki ulegała zmniejszeniu od 1,2 do 0,8 kg. Gdy w genotypie mieszańców (F3) uzyskano ponad 40% genów kaczki karłowatej nastąpiło wyraźne zwiększenie zawartości mięśni piersiowych w tuszce w porównaniu do kaczek Pekin użytych do kojarzeń.
Prace zmierzające do wytworzenia małych kaczek w wyniku obukierunkowych krzyżowań kaczek Pekin lub Orpington z dzikimi kaczkami krzyżówkami, a także mieszańców z krzyżowania wstecznego tych ras, były w końcu lat 70-tych przedmiotem mojej dysertacji doktorskiej (to już ćwierć wieku temu!). Analizowałem, między innymi, cechy reprodukcyjne i mięsne trzech pokoleń mieszańców o różnym udziale genów kaczki krzyżówki. U mieszańców następował wzrost udziału genów dzikiej kaczki krzyżówki z 50% poprzez 75% do 87,5%, który jednak doprowadził do pogorszenia cech reprodukcyjnych. W kolejnych pokoleniach mieszańców następowało zmniejszenie masy ciała odpowiednio od 1,4 –1,7 kg w pokoleniu F1 do 1,1-1,3 kg w F3. Analogicznemu trendowi spadkowemu ulegała masa tuszki patroszonej, wynosząc w pokoleniu F3 0,8 kg. Udział mięśni piersiowych w tuszce patroszonej stanowił do 17% w pokoleniu F2, a do 19% w pokoleniu F3. Zawartość skóry z tłuszczem podskórnym w tuszce badanych mieszańców pozostawała na zbliżonym poziomie stanowiąc od 20 do 27%, a więc mniej niż u kaczek typu pekin.
Kolejne prace nad wytworzeniem małej kaczki zapoczątkowaliśmy w Dworzyskach, podobnie jak nad uzyskaniem wcześniej opisywanych mieszańców, w końcu lat 70-tych ubiegłego wieku. W pierwszym etapie tych prac z licznej, w tamtym czasie, populacji oswojonych kaczek krzyżówek wybierałem osobniki charakteryzujące się przewagą białego upierzenia. Te selekcjonowane osobniki były ze sobą kojarzone, jednakże nie udawało się wyeliminować całkowicie ciemnego upierzenia (lusterko) u kaczorów jako, że jest to cecha sprzężona z płcią. Następnie te dzikie ptaki kojarzono z kaczkami typu Pekin o małej masie ciała. W wyniku tych kojarzeń, prowadzonych przez kilka lat, eliminując osobniki o ciemniejszym upierzeniu i odbiegające pokrojem od kaczki krzyżówki, uzyskano populację o wyrównanym pokroju którą, z początkiem lat 80-tych, poddano ocenie pod względem cech reprodukcyjnych. Kaczki te, w okresie 30-tygodniowej kontroli nieśności, składały przeciętnie 107 jaj o średniej masie 73 g. Wyniki inkubacji tych jaj nie były jednak zadowalające na skutek niskiego odsetka zapłodnienia jaj (76%), a także znacznej zamieralności zarodków i zwiększonego odsetka piskląt nie wyklutych.
Obecnie rodzima Minikaczka ma białe upierzenie, nogi barwy pomarańczowej, a dziób koloru pomarańczowego lub różowego. Charakteryzuje ją krępa i zwarta budowa ciała, szeroka i wydatna pierś, delikatna i dość krótka szyja, mała ale proporcjonalna do tułowia głowa i krótkie, szeroko rozstawione nogi, a także wyraźnie poziome ułożenie tułowia. Masa ciała 7-tygodniowych kaczorów odchowywanych sposobem intensywnym wynosi od 1,6 do 1,75 kg, a kaczek ok. 1,45 kg, natomiast dorosła samica osiąga średnią masę 1,75 kg. W okresie 5 miesięcy nieśności składają przeciętnie od 90 do 100 jaj. Skorupa jaja jest barwy białej lub zielonkawej, a jaja odznaczają się bardzo dobrymi wskaźnikami zapłodnienia, niską zamieralnością zarodków i doskonałą wylęgowością piskląt (Książkiewicz, 2002, 2003). Inne zalety jaja to znaczny udział żółtka i wysoka wartość jednostek Haugha, która świadczy o dobrej jakości białka.
Z badań Kisiela (2003) wynika, że Minikaczki w porównaniu z innymi przedstawicielami kaczek typu lekkiego jak Khaki Campbell, Orpington i syntetyczne charakteryzuje najmniejsza liczba znoszonych jaj, które odznaczają się jednak największym odsetkiem zapłodnienia i dobrą wartością biologiczną.
Wyniki reprodukcji Minikaczek badane w czasie 20 lat tj. w 10 pokoleniach rodzicielskich przedstawiono w Tabeli 1, a wartości cech mięsnych potomstwa w Tabeli 2.
Największym walorem tej kaczki w ocenie cech mięsnych są bardzo dobrze rozwinięte mięśnie piersiowe, których zawartość w tuszce patroszonej osiąga 15%. Mięśnie te odznaczają się istotnie ciemniejszą barwą, charakterystyczną dla ptaków dzikich, a także mniejszą niż u kaczek Pekin średnicą włókien mięśniowych, co jest cechą pożądaną przez konsumentów.
Minikaczki nadają się zarówno do chowu amatorskiego i przydomowego, a także prowadzonego na stawach i innych zbiornikach wodnych. Mogą one stanowić źródło dodatkowego dochodu; dostarczają bowiem nie tylko smacznego mięsa o dużej wartości odżywczej i energetycznej, a także pierza i dobrego obornika.
Innymi zaletami kaczek są: szybkie tempo wzrostu, pozwalające uzyskać dojrzałość ubojową już w 7. tygodniu życia, bardzo dobra żywotność, niewybredność i duża tolerancja trudniejszych warunków środowiska oraz gorszego żywienia, a także znaczna odporność na choroby. Kaczki dobrze wykorzystują wszystkie tanie pasze gospodarskie (zielonki, kiszonki, okopowe, siano), a także różne pasze odpadowe i inne określane jako niekonwencjonalne, które ptaki znajdują w swoim naturalnym żerowisku lądowym i wodnym.
U ptaków wodnych do celów kulinarnych można wykorzystywać te części tuszki, które u drobiu grzebiącego uznawane są za niejadalne, np. głowę, język, łapy i jelita. Swego czasu mrożone kacze języki i łapy stanowiły produkt eksportowy do krajów azjatyckich, głównie na rynek chiński. Wykorzystywane są one tam do przygotowywania tradycyjnych przysmaków kulinarnych. Nasza kuchnia staropolska też jest niezła, proponując np. czerninę czyli zupę z kaczej krwi, konserwowanej winnym octem, a przygotowywanej na smak słodko-kwaśny ze suszonymi owocami, ewentualnie smażonymi w cukrze wiśniami. Dodatkowo czarna polewka pełniła role obyczajowe (opisane w „Panu Tadeuszu”) i umożliwiała w taktowny i cywilizowany sposób odmówić ręki niechcianemu konkurentowi, starającemu się o córeczkę. Kto nie lubi pieczonej kaczki nadziewanej jabłkami lub pomarańczami, albo wykwintnych dań z mięsa kaczek kuchni francuskiej? Do tego koniecznie wytrawne wino czerwone chociażby Cabernet Sovignon lub Merlot.
Minikaczki często są prezentowane na pokazach organizowanych corocznie w ramach Polagry- Farm albo Targów Ferma Drobiu i Jaj w Poznaniu, gdzie można im się przyjrzeć z bliska. Obecnie obserwuje się znaczne zainteresowanie Minikaczką wielu organizacji pozarządowych (np. Społeczny Instytut Ekologiczny w Warszawie), które zainicjowały program wprowadzania rodzimych ras zwierząt do gospodarstw agroturystycznych i rozpowszechnienia poprzez gospodarski chów przydomowy.

Piśmiennictwo

Kisiel T. (2003). Zróżnicowanie grup zachowawczych kaczek pod względem cech reprodukcyjnych i mięsnych. Pr. dokt. Instytut Zootechniki w Krakowie
Książkiewicz J. (1982). Minikaczka. Biul. Inf. COBRD Poznań, 21(3):23-30.
Książkiewicz J. (2000). Program hodowlany ochrony zasobów genetycznych populacji kaczek. Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt, Warszawa: 1-15.
Książkiewicz J. (2002). Reproductive and meat characteristics of Polish ducks threatened with extinction. Czech J. Anim. Sci. 47, 10: 401-410.
Książkiewicz J. (2003). Comparison of reproduction and carcass traits in light type of ducks od four conservative flocks over eight generations. Arch. Tierz., Dummerstorf 46, 4: 377-389.
Książkiewicz J. (2002). Wykorzystanie bioróżnorodności kaczek do ekologicznego odchowu gospodarskiego. Broszura upowszechnieniowa IŻ, Kraków, nr 2: 3-25.
Lühmann (1967). Rassenkreuzungen bei Enten zur Produktion leichter Mastenten. Arch. Geflügelk. 31, 5: 318-341.
Staško J. (1980). To the problem of small broiler duck. Proc. Intern. Conf. on Breeding and geese production. Poland: 219-227.
Rudolph W., Hoppe Ch. (1972). Untersuchungen zur Frage des Schlachtwertes von Geflügel.10. Weitere Ergebnisse zur Schlachtleistung Verschiedener Kreuzungsgenerationen aus Zwergerpel x Amerikanische Pekingente. Post.Drob. 1972, 14, 4: 189-198.
World Watch List for domestic animal diversity 3rd ed., Rome, 2000, p.694.

Tabela 1. Wartości wybranych cech reprodukcyjnych Minikaczek na podstawie analizy 10. pokoleń utrzymywanych w Instytucie Zootechniki (Książkiewicz, Czech J. Anim. Sci., 2002)

Tabela 2. Masa ciała i skład tkankowy tuszek Minikaczek w 7. tygodniu życia na podstawie analizy 10. pokoleń utrzymywanych w Instytucie Zootechniki (Książkiewicz, Czech J. Anim. Sci., 2002)